W pierwszej połowie XVIII w. starosta piaseczyński zaczął osiedlać Żydów w mieście. W 1740 r. jego działalność wywołała protesty ludności chrześcijańskiej. Ich skutkiem było wprowadzenie 12 listopada 1740 r. przez Augusta III zakazu osadnictwa żydowskiego. Nie był on jednak przestrzegany.

Od 1748 r. austerię dworską arendował (dzierżawił) Mosek Aronowicz. W mieście mieszkał także żydowski cyrulik. W końcu XVIII w. starosta osadził przy rynku żydowskich kramarzy[1.1]. Nałożony w 1740 r. zakaz osiedlania się Żydów w mieście obowiązywał formalnie do 1862 roku. Mimo to liczba Żydów systematycznie rosła.

W 1797 r. istniał już samodzielny kahał, który obejmował swoim zasięgiem Piaseczno i okoliczne miejscowości m. in. Jeziorną. Nie utrzymał się jednak zbyt długo. Liczba Żydów w początkach XIX w. uległa poważnemu ograniczeniu. W 1808 r. mieszkało ich w Piasecznie tylko 26. Zostali oni podporządkowani kahałowi w Nadarzynie. Mimo utraty organizacyjnej samodzielności społeczność żydowska w Piasecznie zaczęła się intensywnie rozwijać. W 1818 r. liczyła 159 osób, w 1856 r. – już 515. W 1818 r. Żydzi posiadali 22 domy drewniane i 8 murowanych. Wraz ze zwiększeniem liczby ludności żydowskiej zaczęły się pojawiać problemy w przypadku pochówku, rejestracji ślubów i dzieci. Dlatego też Żydzi piaseczyńscy zaczęli się starać o uniezależnienie od gminy w Nadarzynie.

W 1869 r. powstał wreszcie Okręg Bóżniczy w Piasecznie, który obejmował swoim zasiegiem Piaseczno, Jeziorną, Skolimów, Bogatki i Wilanów. Zakupiono tereny poza miastem z przeznaczeniem na cmentarz. Pierwszym piaseczyńskim rabinem został Josef Adamaszek (pełnił urząd w latach 1869–1893). Jego następcą byli: chasyd z Góry Kalwarii Noach Sakewnik (1893–1913), Kelman Szapiro (od 1913). Ostatnim rabinem był Chaim Najfeld.

W latach 1860–1862 wybudowano drewnianą synagogę. Spłonęła ona w 1886 roku. Już w następnym roku rozpoczęto budowę kolejnej, tym razem murowanej synagogi. Infrastrukturę gminy uzupełniały domy modlitw, mieszczące się przy ul. Niecałej 15, w domu rabina Kelmana Szapiro, oraz przy ul. Nadarzyńskiej.

W 1897 r. w mieście zamieszkiwało 1106 Żydów na ogólną liczbę 2760 mieszkańców. Pod względem religijnym miejscowa społeczność wyróżniała się dominacją chasydów, po względem zajęć – znaczną ilością Żydów zajmujących się pozyskiwaniem kamienia na rynek warszawski[1.2].

W 1921 r. społeczność żydowska, licząca 2256 osób, stanowiła 40% mieszkańców. W wyborach do rady miejskiej w 1934 r. obrano: 4 syjonistów, 1 przedstawiciela Agudy oraz 1 niezrzeszonego[1.1.2].

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Piaseczna przez wojska niemieckie Żydzi zostali poddani pierwszym represjom. W grudniu 1939 r. Niemcy wydali rozkaz, aby Żydzi nosili specjalnie oznaki. Drzwi domów i firm żydowskich pomalowano na kolor żółty. W tym samym okresie, na społeczność żydowską nałożono kontrybucję w wysokości 30 tys. zł. Do miasta napływały duże grupy żydowskich uciekinierów z różnych stron Polski. W styczniu 1940 r. utworzono Radę Żydowską (Judenrat), który składał się z 12 osób. Rada powołała do istnienia Komitet Koordynacyjny Dożywiania Ubogiej Ludności Żydowskiej. Jej przewodniczącym został Boruch Higier. Żydzi zostali zobowiązani do świadczenia darmowej pracy na rzecz miasta, armii okupacyjnej i okolicznych rolników narodowości niemieckiej.

15 marca 1940 r. dotarła do Piaseczna grupa 61 żydowskich przesiedleńców z Łodzi i Garwolina. Kolejna, licząca 185 osób przybyła w czerwcu 1940 roku. W lipcu 1940 r. burmistrz Piaseczna rozpoczął prace nad utworzeniem getta. Początkowo miało obejmować ulice: Gruzową, Kauna, Kilińskiego, Sierakowskiego, Wąską, Żabią, Staszica, Wschodnią i Niecałą. Ostatecznie zostało zlokalizowane w południowej częsci miasta, w dzielnicy letniskowej, w sąsiedztwie lasu. Jego granice wyznaczały ulice: Świętojańska, Jerozolimska, Topolowa, Czajewicza, Krótka.

W listopadzie 1940 r. getto zostało wypełnione. Do jego likwidacji Niemcy przystąpili już po 2 miesiącach jego istnienia, w styczniu 1941 roku.

22–27 stycznia 1941 r. kolejne grupy Żydów z piaseczyńskiego getta były przesiedlane do Warszawy. Pozostali znaleźli się w warszawskim getcie w pierwszej połowie lutego 1941 roku. Część pozostawionych domostw rozebrano, a w innych osiedlono Polaków wypędzonych z Pomorza, a którzy wcześniej przebywali w obozie przejściowym w Potulicach.

Nota bibliograficzna

  • Brustin-Berenstein T., Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1, tab. IIa, ss. 106–107.
  • Kaźmierski J., Miasto Piaseczno i powiat piaseczyński w latach wojny i okupacji, [w:] Studia i materiały do dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego. Praca zbiorowa, red. J. Antoniewicz, Warszawa 1973.
  • Piaseczno (II), [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. II, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 984–985.
  • Rytka P., Historia Żydów piaseczyńskich, [w:] Studia O. [online], http://www.studnia.org/piaseczno/ramka.htm [dostęp: 16.10.2014].
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Lalik T., Piaseczno w dawnej Polsce XVXVIII w., [w:] Studia i materiały do dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego. Praca zbiorowa, red. J. Antoniewicz, Warszawa 1973, ss. 129–130.
  • [1.2] Piaseczno (II), [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. II, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 984–985.
  • [1.1.2] Piaseczno (II), [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, t. II, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 984–985.