Wojska niemieckie wkroczyły do Rawy Mazowieckiej 8 września 1939 r. i od pierwszych chwil ich obecności w mieście zapanował terror. Już 10 września 1939 r. za rzekome zabicie Niemca 40 obywateli miasta zostało rozstrzelanych, wśród nich było 23 Żydów. Niemcy dopuszczali się szykan i znęcania się nad ludnością żydowską. Obcinali m.in. brody. Nakazali wszystkim mężczyznom stawić się na rynku. Wśród zebranych był rabin Rappoport, który był wówczas w żałobie po swoim synu (zginął w czasie bombardowania miasta). Aby ocalić jego brodę, rodzina rabina o wstawiennictwo poprosiła miejscowego pastora. W wyniku jego interwencji rabin nie został ogolony, wymierzono mu jednak 100 batów. Potem rabin został przewieziony do szpitala, gdzie po kilku dniach zmarł. Do represji przeciwko ludności żydowskiej należały także łapanki, aresztowania pod fałszywymi lub wyimaginowanymi zarzutami, egzekucje. Część przedstawicieli społeczności żydowskiej zdecydowała się na ucieczkę z Rawy Mazowieckiej do Skierniewic.

Już w październiku 1939 r. Niemcy utworzyli w Rawie Judenrat złożony z działaczy przedwojennej gminy żydowskiej. W kolejnych miesiącach powołano policję żydowską. Żydowskie sklepy i zakłady zostały skonfiskowane i przekazane chrześcijanom. Na blisko trzysięczną społeczność żydowską Rawy nałożono ogromne kontrybucje. Kto odmawiał płacenia trafiał do aresztu. Żydów wysyłano do pracy przymusowej, m.in. przy regulacji rzeki koło Tomaszowa Mazowieckiego, do budowy mostu na Rawce, do obozu pracy pod Lublinem. 

Na początku 1940 r. Niemcy stworzyli obóz tranzytowy w Rawie Mazowieckiej przy ul. Skierniewickiej. Był on przeznaczony dla uchodźców przybywających do Rawy lub zatrzymujących się jedynie z terenów włączonych do Rzeszy (np. Łódź, Brzeziny, Zgierz). 

Na początku[1.1] 1941 r. Niemcy utworzyli getto w Rawie Mazowieckiej. Getto składało się z dwóch części. Jedna obejmowała dawną dzielnicę żydowską przy ul. Jerozolimskiej i Berka Joselewicza. Druga - prawdopodobnie teren przy ul. Łowickiej (za mostem na rzece Rawce). Obszar getta został otoczony drutem kolczastym, ale nie był zamknięty. Dla ludzi osadzonych w getcie nie było trudno kontaktować się z tzw. stroną aryjską w celu zdobywania żywności. Dopiero na początku 1942 r. getto zostało zamknięte.

Do rawskiego getta trafiały też osoby z innych miejscowości, m.in. z Białej Rawskiej, Skierniewic, Nowego Miasta nad Pilicą. Wiosną 1941 r. w przeludnionym getcie wybuchła epidemia tyfusu, rok później - kolejna. Osadzeni w getcie Żydzi ginęli w wyniku chorób, głodu i doraźnych egzekucji, wykonywanych między innymi na rawskim zamku. 

Likwidacja getta rozpoczęła się 27 października 1942 roku. Dzień wcześniej do Rawy Mazowieckiej przywieziono ok. 4000 Żydów z Białej Rawskiej, którzy noc spędzili pod gołym niebem. Rankiem Niemcy otoczyli getto. Żydzi zostali zmuszeni do opuszczenia swych domów, a następnie wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. Podczas akcji likwidacyjnej na terenie miasta zabito wiele osób. W getcie pozostało ok. 500 osób. Z części z nich utworzono komando robocze porządkujące getto. Pojedynczy trafili do getta w Ujeździe. Pozostali zostali wywiezieni do getta w Tomaszowie Mazowieckim, które ostatecznie zlikwidowanao 2 listopada 1942 roku. 

Spośród blisko 2500 tysiąca Żydów rawskich wojnę przeżyło kilkadziesiąt osób. W październiku 1945 r. w Rawie przebywało 33 ocalałych Żydów, którzy dosyć szybko zdecydowali się wyjechać. 

Bibliografia:

  • Kraemer J., Rawa Mazowiecka, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, gen. ed. G. P. Megaree, vol. 2, p. A, Bloomington - Indianapolis, 2012, ss. 298-300.
  • Rawa Mazowiecka, [w:] Pinkas ha-kehilot. Polin, k. 1, Lodz weha-galil, Jeruszalajim 1976, ss. 257-160.
  • Urbański K., Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim, Kraków 2004.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Data utworzenia getta nie jest jasna. Według niektórych relacji był to styczeń lub luty, inne źródła wskazują na marzec - Kraemer J., Rawa Mazowiecka, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, gen. ed. G. P. Megaree, vol. 2, p. A, Bloomington - Indianapolis, 2012, ss. 299.