Pierwszej „wzmianki” o ludności żydowskiej w Ryglicach można doszukiwać się już w jednej z legend o powstaniu nazwy miejscowości. Wedle niej miano to pochodzi od imienia czy nazwiska najbogatszego w miasteczku Żyda – Rygla. Podanie to jest jednak nieprawdopodobne, bowiem w okresie, kiedy nazwa Ryglice pojawia się po raz pierwszy, nie ma jeszcze żadnych wzmianek o ludności żydowskiej.

Żydzi osiedlili się w miasteczku w I lub II połowie XIV wieku. Wedle ugruntowanego przekonania mieli być tu od czasu, kiedy król Kazimierz Wielki nadał Ryglicom prawa miejskie. Tenże władca miał też wydać przywileje pozwalające na stałe osiedlenie się ludności żydowskiej, choć dokumenty takie nie zachowały się[1.1].

Z akt wizytacyjnych ryglickiej parafii pochodzi wiadomość z 1699 r., odnosząca się do Żydów. Podczas niedziel i świąt w dzwonnicy urządzany był kram ze sprzedażą wódki i piwa, prowadzony przez Żyda o nieznanym imieniu. Polecono proboszczowi usunięcie Żyda z dzwonnicy, aby jej nie „bezcześcił”. Żyd ów musiał być w bardzo dobrych stosunkach z ówczesnym proboszczem Sebastianem Pawlikowiczem, skoro miał pozwolenie na sprzedaż alkoholu i handel w przykościelnej dzwonnicy. Niestety z dokumentów nie wynika, jak skończyła się ta sprawa. Wiadomo tylko, że w tym samym roku został powołany nowy proboszcz Ryglic Walentyn Dybalski[1.2].

Dalszy napływ ludności żydowskiej do gminy Ryglice odnotowano pod koniec XVIII wieku. Osadnicy wywodzili się ponoć z Niemiec. W 1830 r. w Ryglicach żyło 375 Żydów. Znane są nazwiska rabinów w Ryglicach, począwszy od XVIII wieku. Pierwszym był Towia Gutman, który studiował w jesziwie w Lublinie. Jego posadę odziedziczył zięć Nachum-Cwi Horowitz Tencer. Następcą tego był jego syn Abraham Abba Horowitz, a potem wnuk Jakub Icchak Horowitz. Jakub Icchak Horowitz pełnił równocześnie obowiązki rabina w Limanowej, a do Ryglic przyjeżdżał tylko na ważniejsze święta[1.3].

W 1846 r. doszło w Galicji do rabacji chłopskiej. W okolicy zaczęły krążyć plotki o planowanych mordach na chłopach i Żydach. Wieści te przeraziły mieszkańców Ryglic. Dwaj żydowscy piekarze: Mendel Fenchel i Mojżesz Klappholz, a także Izrael Salamon złożyli doniesienie do cyrkułu. W konsekwencji 10 lutego 1846 r. doszło do kilku aresztowań. Dokonano nawet rewizji na plebanii u proboszcza Józefa Orłowicza. Za donosy trzej Żydzi otrzymali od starosty Breinla nagrodę[1.4]. Z tego samego okresu pochodzi spisany po niemiecku protokół przesłuchania wachmistrza szwoleżerów z Ryglic Antoniego Kopeckiego. Kopecki był Czechem zamieszanym w spisek przeciwko Austrii, za co został aresztowany. W protokole zanotowane zostały naziwska Żydów: Haba, Mendel, Mośko, Moise Luzer oraz Świrgulski (rzeźnik). Kopecki zeznał o rozmowie pomiędzy Żydami, którą podsłuchał. Świrgulski namawiał pozostałych do pozbycia się pieniędzy, bo i tak na nic im się nie przydadzą, gdyż ma nadejść wojna. Wynika z tego, że społeczność żydowska Ryglic nie stroniła od udziału w życiu politycznym[1.1.4].

W Ryglicach istniały żydowski okręg metrykalny i samodzielna żydowska gmina wyznaniowa. Należały do niej miejscowości: Bistuszowa, Burzyn, Joniny, Kielanowice (Kielanowice Dolne), Kowalowy (w 1876 r. Kowalowy Dolny i Kowalowy Górny), Ryglice z Bobówką, Lipiem, Wichrówka, Uniszczawa, Zalasowa[1.5]. W 1892 r. rabinem był Abe Tencer, a asesorami Feiwel Roth oraz Gutmann Landau[1.6]. W 1900 r. odnotowano działalność dwóch chederów[1.7]. W 1904 r. rabinem w gminie był z kolei Jekutiel Cwi Zalman Gutwirt, wnuk rabina Nachuma Cwi Horowitza Tencera. W 1912 r. rabinat należał do Altera Eliezera Horowitza, syna Abrahama Symchy Horowitza[1.1.3].

W drugim dziesięcioleciu XX w. w Ryglicach wychowywał się znany polski poeta i eseista Mieczysław Jastrun, noszący wówczas jeszcze nazwisko Mojsze Agatsztajn (Agatstein). Wraz z rodzicami mieszkał na piętrze budynku ratusza przy rynku. Ojciec poety Józef Agatsztajn prowadził w miasteczku gabinet lekarski, a sam Jastrun uczęszczał przez pewien okres do szkoły powszechnej. Po niedługim czasie cała rodzina Agatsztajnów wyemigrowała jednak z Ryglic.

Żydzi rygliccy brali udział w pierwszej wojnie światowej. Chociaż nie powstał tu spotykany w Galicji żydowski cmentarz wojenny[1.8], to na ogólnym cmentarzu wojennym znaleźć można nagrobek z napisem: „Sch. Hierschmann Alb. EM. K.K. Sch. R.10, poległ 19.12.1914, Żyd z armii austriackiej”[1.9].

W 1910 r. aż 21% członków gminy wyznaniowej mieszkało poza Ryglicami. W 1921 r. udział ten zmniejszył się do 17%[1.10]. W 1910 r. Żydzi stanowili 16% wszystkich mieszkańców(282 osób), a w 1921 r. 11% wszystkich mieszkańców(441 osób)[1.11].

W okresie międzywojennym liczba Żydów w Ryglicach spadła wskutek emigracji do Stanów Zjednoczonych, Francji i Niemiec. Tym niemniej, gmina szczyciła się przepiękną synagogą, posiadała też mykwę i kirkut. Żydzi zamieszkiwali przede wszystkim rynek, gdzie tylko cztery domy należały do polskich rzemieślników. Skala działania lokalnego handlu i rzemiosła była jednak niewielka. Wiadomo, że Żydzi z Ryglic wykupili w okresie dwudziestolecia międzywojennego tylko 2 świadectwa handlowe w Krakowskiej Izbie Przemysłowo-Handlowej[1.12]. W 1939 r. przedstawicielem stowarzyszenia kupieckiego był Dawid Fränkel[1.13].

Od 1922 r. obowiązki rabina Ryglic pełnił Izrael Josef (Josełe) Horowitz, syn poprzedniego rabina Altera Eliezera Horowitza. Po kilku latach wyprowadził się on jednak do Tarnowa, a w 1932 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Ostatnim rabinem miasta był Josef Szmuel Szmelke Ehrlich z Bardejowa, zamordowany podczas drugiej wojny światowej[1.1.3].

W latach 1919–1925 100% mandatów w wyborach do kahału trafiało w ręce ortodoksów[1.14]. Dla przykładu w wyborach, które odbyły się 13.07.1924 r. uprawnionych do głosowania było 55 osób. Wszystkie 18 mandatów uzyskali Żydzi ortodoksyjni. Mandatów nie udało się zdobyć pozostałym ugrupowaniom tzn. syjonistom, kandydatom bezpartyjnym i postępowym. W komisji gminnej podczas wyborów zasiadali Jakub Fenichel i Dawid Fränkel[1.15].

Promimentną postacią tej epoki był Srul Glosner, opisany dość osobliwym językiem przez samego Wincentego Witosa: „Do dziś dnia żyje jeszcze w Tarnowie żydek z Ryglic, karczmarz Srul Glosner, za którego nikt nie dałby złamanego szeląga, a który przez wiele lat nie tylko trząsł Ryglicami, Tuchowem i całą okolicą powiatu, ale miał silny wpływ na każde wybory, tak że starostowie musieli się uciekać o pomoc do niego, celem przeprowadzenia rządowych kandydatów do parlamentu, sejmu czy rady powiatowej. Był czas kiedy o jego poparcie zabiegało nawet antysemickie Stronnictwo Katolicko-Ludowe i to nie daremnie. Nie tylko, że mu tej pomocy udzielił, ale się też nią długo, otwarcie z pewną dumą chwalił. Po starostwie i innych urzędach chodził jak po swoim ogrodzie. Nie zdarzyło się też nigdy, by mu który z urzędników zwrócił uwagę, gdy równocześnie chłopi stali za drzwiami, przestępując się niecierpliwie z nogi na nogę, nie widziani godzinami nawet przez woźnego, albo też bez ceremonii wyrzucani za drzwi. Ponieważ kręcił się on nie tylko po urzędach, ale chciał patronować i stronnictwom politycznym, stąd chłopi nazywali go powszechnie «ambasadorem»”. Glosner odgrywał również dużą rolę w operacjach majątkowych, takich jak np. kupno folwarku w Brzezinkach, majątku w Żurowej czy lasów należących do Budzyna. Był też właścicielem gospody prowadzonej przez Hirschmana. W Ryglicach przebywał jednak tylko w początkowej fazie swojej „kariery”, później mieszkał w Tarnowie[1.16].

Pochodzący z Ryglic Szymon Blumenfeld walczył pod Lenino, a po wojnie wyjechał i zamieszkał w Izraelu. Stworzył on opis rodzin żydowskich żyjących tuż przez wybuchem II wojny światowej w Ryglicach|http://www.sztetl.org.pl/pl/article/ryglice/16,relacje-wspomnienia/]].

W dwudziestoleciu międzywojennym zdarzało się wiele incydentów skierowanych przeciwko Żydom, wymierzonych przede wszystkim w ekonomiczną pozycję społeczności w handlu i rzemiośle. Poseł z Bistuszowej Michał Witalis wykupywał ziemię z rąk żydowskich i osadzał na niej swoich wnuków[1.1.2].

7 września 1939 r. do Ryglic wkroczyły wojska niemieckie. W pierwszych tygodniach wojny przeprowadzono rejestrację Żydów, wprowadzono zakaz słuchania radia, odebrano radioodbiorniki, a także narty i buty narciarskie. Zabroniono, podobnie jak w całej okupowanej przez Niemców Polsce, zmiany miejsca zamieszkania oraz podróżowania publicznymi środkami transportu. Żydzi nie mogli działać w stowarzyszeniach politycznych, kulturowych, ani oświatowych. Z upływem czasu szykan i ograniczeń były coraz więcej. Nakazano zgolić brody i pejsy, zakazano chodzić w tradycyjnych strojach. Na ubraniach Żydzi musieli mieć opaskę z niebieską Gwiazdą Dawida. Jeszcze pod koniec 1939 r. zburzono synagogę.

Niemcy zmuszali Żydów do pracy przy budowie umocnień, dróg itp. Część młodzieży wywieziono do obozu pracy w Szebniach[1.17]. Od 1939 r. do lipca 1942 r. rozstrzelano publicznie około 30 osób, bez podania jakichkolwiek przyczyn. Na drodze do Jonin, za Tracznią Górą, zamordowana została Żydówka Kailówna, która miała wkrótce wyjść za mąż za Frenkiela. Los chciał, że oboje zginęli tego samego dnia, choć w innych miejscach[1.1.2]. Zabitych Żydów grzebano w miejscu zastrzelenia. Nie było wolno przenosić ciał na cmentarz. Dopiero tuż przed wysiedleniem Żydów z Ryglic, Niemcy nakazali odkopać wszystkie ciała pochowane w przypadkowych miejscach, a następnie przenieść je na [1.1.2].

Ostatecznie Żydów z Ryglic wywieziono do getta tuchowskiego 22.07.1942 roku. Stamtąd zostali wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu[[refr:. Po wojnie społeczność nie odbudowała się.

Nota bibliograficzna

  • Michalewicz J., Żydowski okręg metrykalny, [w:] Żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji w dobie autonomii, Kraków 1995.
  • Ryglice, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. II, red. Sh. Spector, G. Wigoder, Elie Wiesel, New York 2001, s. 1108.
  • Samsonowska K., Wyznaniowe Gminy Żydowskie i ich społeczności w województwie krakowskim (19181939), Kraków 2005.
  • Szczęch A., Dzieje Żydów na terenie gminy [online] http://aztekium.pl/web/?link=historia_artykuly&anews=l-14&akom=&aet=#l-14 [dostęp: 20.12.2014].
  • Szczęch A., Ryglice, kirkuty.xip.pl [online] http://kirkuty.xip.pl/ryglice.htm [dostęp: 20.12.2014].
Drukuj
Przypisy