Stary cmentarz żydowski znajdował się na końcu ul. Bóżniczej (obecnie Magistracka) za rzeczką Cetynią (dawniej Struga), obecnie w rejonie również ul. Wiatraki. Jego powstanie datowane jest prawdopodobnie na początek istnienia sokołowskiego kahału na przełomie XVI i XVII wieku. Przeznaczony był na pochówek około 500 ciał.

Problem zabezpieczenia cmentarza przed miejscowymi chłopami, którzy wypasali na nim konie i kozy pojawił się już na początku XX wieku. Po zakończeniu I wojny światowej dzięki dobroczynności miejscowego bogacza Bucze Rubinsztejna oraz działalności Jointu został on ogrodzony parkanem z kamieni, wapna i żwiru. Na większość nagrobków (macew) składały się duże polne kamienie, tylko nieliczne granitowe posiadały czytelne napisy. Już przed wybuchem II wojny światowej trudno było odczytać na nich imiona zmarłych jak i inne informacje tam zawarte. Znajdował się na nim dom przedpogrzebowy.

Cmentarz został zdewastowany podczas II wojny światowej. Latem 1941 r. na polecenie starosty Węgrowa i Sokołowa – Ernesta Grammsa nagrobki zostały z niego usunięte. Z części z nich zostały ułożone schody i taras w budynku na Szewskim Rynku (zostały stamtąd usunięte w 2013 r.) oraz chodniki przy budynkach, gdzie stacjonowali Niemcy. Na cmentarzu dokonywano egzekucji i grzebano tam ciała ofiar.

Po wojnie wyrósł tam las sosnowy i utworzono park miejski. Nie pozostał ani jeden kamień, który byłby namacalnym dowodem na istnienie tam nekropolii. W latach dziewięćdziesiątych XX w. na części terenu starego cmentarza wybudowano basen i hotel, na pozostałej utworzono park im. PCK. W 2009 r. dzięki staraniom Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie w jednej z alejek parku ustawiono granitowy głaz informujący o historii tego miejsca i sokołowskich Żydów, przy którym co roku w dniu 22 września – rocznicy likwidacji getta sokołowskiego i zagłady sokołowskich Żydów – odmawiany jest za nich kadisz[1.1].

Martyna Rusiniak-Karwat

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Informacje własne M. Rusiniak-Karwat oraz na podstawie artykułów: Zajanej M., Sokolow cwiszn bejde welt milchomes, ss. 72–74; Białylew A., Rafałowicz P., Di jidisze kehile in Sokolow, ss. 171–172, 177; Rafałowicz B., Batej tfila in Sokolow, ss. 283–284; Rotsztejn Sz., Sokolow on jidn, s. 543, [w:] Sefer ha-Zikaron Sokolow Podlask, red. M. Geldbart, Tel Aviv 1962.