Cmentarz żydowski w Stawiskach znajduje się około 1,1 km na południowy wschód od miasta, około 200 m na wschód od ul. Łomżyńskiej. Cmentarz zajmuje działkę geodezyjną numer 200605 4.0005.879/2, na planie zbliżonym do prostokąta, o powierzchni 23904 m kw. W północno-zachodnim narożniku znajdują się pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska pierścieniowatego, o średnicy około 60 m, z wałami o wysokości dochodzącej do 2 m[1.1].

Cmentarz jest położony w otoczeniu pól uprawnych, od strony północnej i wschodniej sąsiaduje z ciekiem wodnym i rozlewiskiem. Do cmentarza można dojść ścieżką zaczynającą się przy ul. Łomżyńskiej, przy kamieniu upamiętniającym grodzisko.

Cmentarz założono prawdopodobnie w XIX w.[1.2], po ukonstytuowaniu się w 1808 r. samodzielnej gminy żydowskiej. Przez około 100 lat istnienia, cmentarz służył jako miejsce pochówku dla żydowskich mieszkańców Stawisk oraz okolicznych miejscowości. Pochowano na nim miejscowych rabinów, m.in. Chaima Myszkowskiego i Arona Dworskiego[1.3].

Brak informacji o wyglądzie cmentarza i jego infrastrukturze (ogrodzeniu i ewentualnych zabudowaniach) oraz o losach obiektu w okresie II wojny światowej i w latach późniejszych.

Cmentarz uległ daleko posuniętej dewastacji. Do dziś w jego obrębie znajdują się pojedyncze macewy w różnym stanie zachowania oraz betonowe obmurowania grobów. Na podstawie badań terenowych autora oraz w oparciu o pozyskany materiał ikonograficzny udało się zidentyfikować poniższe nagrobki:

  • Josefa Gedali syna Jedydji, zm. 28 ijar 5632 r. (5 czerwca 1862 r.),
  • Eliezera Litmana syna Dowa, zm. […] aw […];
  • Izraela Awrahama syna Cwi, zm. 5 (?) tiszri 5609 r. (2 października 1848 r.),
  • Ity córki Zewa, zm. 1 (?) heszwan 5603 r. (5 października 1842 r.),
  • Chany córki […].

Zachowane nagrobki wykonane są z polnych kamieni granitowych, z inskrypcjami wyłącznie w języku hebrajskim, w większości bez elementów zdobniczych. Jedynie ma macewie Eliezera Litmana syna Dowa pojawia się bordiura z motywami geometrycznymi, a na nagrobku Chany córki […] w naczółku wyrzeźbiono menorę, płycinę inskrypcyjną obramiono wypukłą bordiurą z dwupasmową plecionką, od góry zamkniętą łukiem odcinkowym nadwieszanym.  

Granice cmentarza są częściowo czytelne dzięki reliktom ziemnego obwałowania oraz muru[1.1.2]. Teren porastają drzewa oraz gęsta roślinność, która w porze wegetacji znacznie utrudnia dostęp do wielu części cmentarza. Dostęp ograniczają także cieki wodne. Cmentarz okresowo jest zalewany w wyniku spiętrzania wody przez żeremia bobrowe. W 2009 r. przedstawiciele Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie dokonali ponownego pochówku kości wymytych z grobu wskutek zalania[1.4].

W 2010 i 2011 r. Naczelny Rabin Polski Michael Schudrich i burmistrz Stawisk Marek Waszkiewicz prowadzili rozmowy na temat ogrodzenia cmentarza i wytyczenia drogi dojazdowej[1.5]. Plany nie zostały jednak zrealizowane.

Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa podlaskiego pod numerem 375 z 02.08.1988 roku[1.6].

Pożądane byłoby: oznaczenie ścieżki prowadzącej do cmentarza, jego ogrodzenie lub oznaczenie granic, prowadzenie cyklicznych prac porządkowych, inwentaryzacja zachowanych nagrobków, podjęcie działań na rzecz odzyskania wywiezionych z cmentarza macew.

Drukuj

Przypisy