Od początku swego istnienia aż do 1805 roku Stoczek był miastem prywatnym pozostającym w rękach biskupów poznańskich, którzy korzystając z przywileju „De non tolerandis Judaeis”, zabraniali osiedlać się tu ludności żydowskiej. Po przekształceniu Stoczka w miasto państwowe, zakaz ten przestał obowiązywać, nie wiadomo jednak kiedy dokładnie pojawili się tu pierwsi Żydzi. Przypuszcza się, że mogło to mieć miejsce już ok. 1805 – 1806 roku[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim, Stoczek Łukowski – Warszawa 2010, s. 13. ]], jednakże nie znajduje to potwierdzenia w źródłach. Najstarsza zachowana wzmianka źródłowa wskazująca na obecność osób wyznania mojżeszowego w Stoczku pochodzi dopiero z 1817 roku i jest to dokument dotyczący konfliktu pomiędzy katolickimi i żydowskimi mieszkańcami miasteczka, odnośnie do dopuszczenia Żydów do przetargu na dzierżawę prawa do produkcji i sprzedaży alkoholu.

W ciągu XIX wieku miejscowa społeczność żydowska rozwijała się pod względem demograficznym i ekonomicznym[[refr: | Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, ed. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1246.]]. W 1864 Żydzi stanowili ponad 40% populacji miasteczka i byli właścicielami 10 spośród 71 budynków w miasteczku. Podobnie jak w innych miejscowościach, zajmowali się oni głównie drobnym handlem, rzemiosłem, kramarstwem i furmaństwem, a ich obecność przyczyniła się do rozwoju gospodarczego Stoczk[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Stoczek Łukowski…, Stoczek Łukowski..., s. 37. ]]. 

Nie wiadomo dokładnie kiedy uformował się w Stoczku samodzielny kahał. Można przypuszczać, że miało to miejsce w drugiej połowie XIX w., nie później niż pod koniec stulecia[[refr: | Zob. A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 30. ]]. Na początku lat 20. XX wieku w Stoczku mieszkało niemal 2.000 Żydów, stanowiących około 2/3 populacji osady[[refr: | Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia…, s. 1246. ]]. 

Dwudziestolecie międzywojenne

W okresie międzywojennym Żydzi pełnili znaczącą rolę w życiu ekonomicznym miasta. Działał tu żydowski bank, a przedsiębiorcy wyznania mojżeszowego byli właścicielami młyna, tartaku, elektrowni, olejarni i kaszarni. Na ponadlokalną skalę rozwijał się handel końmi i bydłem prowadzony głównie przez żydowskich kupców, funkcjonowały tu także liczne żydowskie warsztaty krawieckie, szewskie, a także rzeźnie, piekarnie, restauracje i piwiarnie[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 46 i n. ]]. Większość żydowskich domów, sklepów i warsztatów znajdowała się w centrum miasteczka, w okolicach rynku (dzisiejszy plac Kościuszki) i przylegających do niego ulic: Prawdzińskiej (dziś II Armii Wojska Polskiego), Pożarnej (obecnie Jana Hempla), Łukowskiej i Bożniczej (ulice nieistniejące), Krótkiej i Siedleckiej (dziś Generała Sikorskiego). Ubożsi mieszkali przy bocznych uliczkach, nieco bardziej oddalonych od centrum[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 46-48 i n. ]]. Na rogu rynku i nieistniejącej już dziś ulicy Bożniczej stała drewniana synagoga, zbudowana w XIX wieku. Na piętrze budynku u zbiegu ulic Krótkiej i Prawdzińskiej mieścił się cheder, tuż obok znajdowała się mykwa[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 62, 64-65. ]].

W Stoczku rozwijało się także żydowskie życie polityczne, a przedstawiciele społeczności żydowskiej brali aktywny udział w życiu miasta. Według danych z 1919 roku w Radzie Miasta zasiadało pięciu Żydów. Wśród miejscowej ludności dużym poparciem cieszyła się partia religijnych ortodoksów – Agudas Jisroel (Związek Izraela), a także robotniczy Bund i ugrupowania syjonistyczne, m.in. utworzona w 1924 roku w komórka Organizacji Syjonistycznej[[refr: | Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia…, s. 1246; A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 43. ]].

W 2. połowie lat 30., z powodu rosnącego antysemityzmu i kryzysu ekonomicznego, sytuacja Żydów w Stoczku znacznie pogorszyła się – w miasteczku dochodziło do ataków na żydowskich kupców oraz uczniów żydowskich szkół[[refr: | Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia…, s. 1246. ]]. Latem 1937 roku ok. 30 artystów zostało poturbowanych podczas antysemickich zamieszek na rynku[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 43. ]]. 

Lata okupacji

W dniu 12 września Niemieccy żołnierze rozstrzelali 10 Żydów i podpalili wszystkie budynki znajdujące się przy rynku. Spłonęła wówczas bożnica, a także wiele domów i sklepów należących do żydowskich właścicieli. Jedną z pierwszych decyzji niemieckich władz było wysłanie 200 młodych mężczyzn żydowskich ze Stoczka do obozu pracy w Chyżynach, gdzie byli oni przymusowo zatrudniani przy robotach melioracyjnych i wycince lasów[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 81. ]]. Wkrótce po zajęciu miasta przez Niemców, jesienią 1939 roku powołany został Judenrat, na czele którego stanął Aaron Heller. Na początku 1940 roku, dzięki wsparciu finansowemu Joint’u, Judenrat uruchomił kuchnię wydającą dziennie ok. 600 ciepłych posiłków, a do grudnia 1940 roku zorganizował budowę 12 baraków mieszkalnych dla najuboższych pogorzelców. Jesienią 1941 roku, na mocy zarządzenia władz okupacyjnych starostwa garwolińskiego, w rejonie ulic: Wodnej, Bożniczej i Drogi Kościelnej, utworzono nieogrodzone getto[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 81. ]]. Obok żydowskich mieszkańców Stoczka Łukowskiego, znaleźli się w nim Żydzi z okolicznych miejscowości (m.in. z Garwolina, Prawdy i Mysłowa) oraz żydowscy uciekinierzy i przesiedleńcy z Warszawy, a także z Wielkopolski i Zamojszczyzny – łącznie – prawdopodobnie ok. 3.500 osób. Latem 1941 roku w getcie wybuchła epidemia tyfusu, na skutek której wiele osób zmarło[[refr: | Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia…, s. 1246.]]. W niektórych opracowaniach znaleźć można informację, iż pod koniec sierpnia 1941 roku część zdolnych do pracy osób z getta w Stoczku przeniesiono do Parysowa, tak iż w samym Stoczku pozostało ok. 2.000 Żydów.

Likwidacja getta miała miejsce latem lub wczesną jesienią 1942 roku. Według jednych opracowań – w czerwcu, według innych – pod koniec sierpnia, lub – co najbardziej prawdopodobne – 12 września 1942 roku; wszystkich Żydów z getta w Stoczku przepędzono pieszo do Parysowa. W czasie marszu zastrzelonych zostało – według różnych opracowań – około 100 – 200 osób, których zwłoki pochowane zostały w masowym grobie na kirkucie w miejscowości Starowola k. Parysowa. Po krótkim pobycie w Parysowie Żydzi ze Stoczka razem z osobami przebywającymi w miejscowym getcie zostali przeprowadzeni na stację kolejową w Sobolewie, będącym punktem koncentracji Żydów z terenu starostwa garwolińskiego. Stąd, między 27 a 30 września, Żydów ze Stoczka, wraz z mieszkańcami gett w Sobolewie, Żelechowie, Łaskarzewie, Maciejowicach, Parysowie i Seroczynie, deportowano do obozu zagłady w Treblince, gdzie większość z nich zginęła w komorach gazowych w dniu 2 października 1942 roku[[refr: | Por. A. Budzyński, J. Filipczuk, Stoczek Łukowski…, s. 124; Stoczek Lukowski [hasło] w: The Encyclopedia …, s. 1246; A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, s. 85-86, 96-97. ]]. 

Okupację przeżyło kilkudziesięciu Żydów ze Stoczka. Niektórzy z nich przetrwali w ZSRR, gdzie znaleźli się na początku wojny, część uciekła z transportów i ukrywała się w lasach, część – w domach Polaków. W 1944 roku w Stoczku istniał komitet żydowski udzielający pomocy Żydom powracającym do miasteczka, jednakże większość z nich wkrótce wyjechała na Ziemie Odzyskane, głównie na Śląsk, a następnie wyemigrowała do Izraela, Europy Zachodniej i USA[[refr: | A. Budzyński, J. Filipczuk, Żydzi w Stoczku Łukowskim…, 98-100. ]].

Drukuj