Początki

Założycielem sztetla w Skryhiczynie był w 1871 r. rabin Mordechaj Kalman Rothenberg, bratanek słynnego cadyka z Góry Kalwarii — Icchaka Meira Altera. Po śmierci rabina w 1873 r.[1.1] rozwojem wspólnoty kierowali jego żona Ita z domu Rappaport (faktyczna inicjatorka zakupu Skryhiczyna) oraz syn Szmuel[1.2].

Szmuel Rottenberg sprowadził wielu żydowskich rzemieślników, a także leśników i flisaków, dla których wzniósł liczne domy mieszkalne i zabudowania gospodarcze. Wybudował także dwór na wzgórzu przy wjeździe do wsi, w którym zamieszkał razem z rodziną. Początkowo wielu żydowskich mieszkańców Skryhiczyna było chasydami — zwolennikami cadyka z Góry Kalwarii[1.3]. Na początku XX w. założono tu cheder reformowany, gdzie nauczano w języku rosyjskim i hebrajskim. Jeszcze przed I wojną światową we wsi działały różne partie polityczne, wśród których dużą popularnością cieszyły się te o profilu syjonistycznym. Funkcjonowały tu także żydowskie organizacje społeczne[1.4]. Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 r. Rottenbergowie wraz z całą ludnością wsi zostali ewakuowani do Rosji.

Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym Rottenbergowie próbowali podźwignąć z upadku złupiony i niemal doszczętnie spalony Skryhiczyn, jednakże ze względu na trudne warunki i pogłębiający się kryzys ekonomiczny odbudowa majątku — podzielonego pomiędzy 26 spadkobierców Mordechaja Rottenberga — postępowała bardzo powoli. W związku z trudnymi warunkami życia część rodziny przeniosła się do innych miast, część wyemigrowała do Palestyny[1.5]. Pod koniec lat 30. XX w. w Skryhiczynie doszło do nasilenia się nastrojów antysemickich i konfliktów na tle ekonomicznym pomiędzy prawosławną, katolicką i żydowską ludnością wsi.

Lata okupacji 

Po wybuchu II wojny światowej część rodziny Rottenbergów rozproszonych po Polsce wróciła do rodzinnego majątku. Stąd — wielu z nich, wraz z innymi żydowskimi mieszkańcami Skryhiczyna — uciekło za Bug, na tereny okupowane przez ZSRR, i większość z nich przetrwała wojnę[1.6]. Po zajęciu wsi przez Niemców we wrześniu 1939 r. doszło do pogromu, w  wyniku którego zamordowanych zostało 6 członków jednej z żydowskich rodzin[1.7]. Istnieje kilka relacji o losach Żydów w Skryhiczynie w okresie okupacji:  listopadzie 1941 r. część Żydów ze Skryhiczyna została przesiedlona do Hrubieszowa, gdzie zostali przymusowo zatrudnieni w obozie pracy. W czerwcu 1942 r. (wraz z Żydami z getta w Hrubieszowie) deportowano ich do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze[1.8]. 10.09.1942 r. w Skryhiczynie odbyła się publiczna egzekucja w odwecie za zranienie przez polskich partyzantów niemieckiego żandarma. Niemcy rozstrzelali 4 Żydów, zaś 40 mężczyzn, głównie Polaków i Ukraińców, wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego na Majdanku[1.9]. Pozostałych we wsi Żydów spędzono na stację kolejową, skąd zostali oni deportowani do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze. Kilku Żydów uciekło ze Skryhiczyna przed deportacją. Część z nich ukrywała się w lasach, cześć przyłączyła się do oddziałów partyzanckich[1.10].

Po wojnie, w październiku 1948 r., doszło do ekshumacji ciał osób rozstrzelanych w 1942 roku.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Mordechaj Kalman Rottenberg (zm. 11.11.1873 r.) pochowany jest na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie, sekcja 32, rząd 16, macewa nr 62. Strona cmentarza podaje pisownię nazwiska Rottenberg, podczas gdy Polski Słownik Judaistyczny używa Rothenberg. Patrz: Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce. Baza danych nagrobków cmentarzy żydowskich w Polsce [online] http://cemetery.jewish.org.pl/id_107462/info/back_1:0/__Rottenberg.html [dostęp: 09.10.2013] oraz hasło: Doktór J., Żebrowski R., Alter Icchak Meir, [w:] Polski Słownik Judaistyczny, t. 1, opr. Z. Borzymińska, R. Żebrowski, Warszawa 2003, s. 72.
  • [1.2] Dane o założeniu Skryhiczyna na podstawie relacji p. Piotra M. Mensza, potomka fundatorów społeczności.
  • [1.3] Skryhiczyn, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1196.
  • [1.4] Skryhiczyn, [w:] Pinkas ha-kehilot; entsiklopediya shel ha-yishuvim le-min hivasdam ve-ad le-aher shoat milhemet ha-olam ha-sheniya: Poland, t. 7: Kielce and Lublin, Jerusalem 1999, s. 376.
  • [1.5] Kowalska I., Merżan I., Rottenbergowie znad Buga, Warszawa 1989, s. 26.
  • [1.6] Mańkowski Z., Polscy kresowi Żydzi i ich wiejskie życie w świetle pamiętników, [w:] red. E. Łoch, Literackie portrety Żydów, Lublin 1996, s. 164
  • [1.7] Skryhiczyn, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector,  G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1196.
  • [1.8] Skryhiczyn, [w:] Pinkas ha-kehilot; entsiklopediya shel ha-yishuvim le-min hivasdam ve-ad le-aher shoat milhemet ha-olam ha-sheniya: Poland, t. 7: Kielce and Lublin, Jerusalem 1999, s. 377.
  • [1.9] Mańkowski Z., Polscy kresowi Żydzi i ich wiejskie życie w świetle pamiętników, [w:] red. E. Łoch, Literackie portrety Żydów, Lublin 1996, s. 137.
  • [1.10] Skryhiczyn, [w:] Pinkas ha-kehilot; entsiklopediya shel ha-yishuvim le-min hivasdam ve-ad le-aher shoat milhemet ha-olam ha-sheniya: Poland, t. 7: Kielce and Lublin, Jerusalem 1999, s. 377.