Od 1624 r. w Szadku obowiązywał przywilej de non tolerandis judaeis, nadany przez króla Zygmunta III Wazę. W II połowie XVII w., pomimo jego obowiązywania, tutejsi starostowie, chcąc powiększyć dochody, wydzierżawiali Żydom zbieranie podatków: obrocznego, kozikowego, łopatkowego oraz śledziowego[1.1]. W dalszym ciągu jednak Żydom nie wolno było budować domów ani nabywać nieruchomości. Mogli natomiast handlować w mieście w dni targowe. Większość Żydów odwiedzających targ pochodziła z pobliskiego Łasku[1.2].

Chociaż zakaz nie został zniesiony, w drugiej połowie XVIII w. Żydzi pojawili się w mieście. W 1765 r. w Szadku mieszkało 8 rodzin żydowskich. Byli wśród nich: krawiec, kuśnierz, szochet, kantor i mohel. W 1793 r. pośród Żydów było dwóch krawców, rzeźnik i 6 kupców.

Początkowo Żydzi z Szadka byli zależni administracyjnie od gminy żydowskiej w Łasku. W XIX w. uniezależnili się i stworzyli własną gminę wyznaniową. Prawdopodobnie pierwszym rabinem był Nachum Lewi. W 1844 r. opuścił on jednak gminę i wyjechał do Palestyny. W 1849 r. rabinem w gminie szadeckiej został Fiszel Meir Morgensztern, były członek sądu rabinicznego w Łasku. Po nim nastąpili Abraham Morgensztern oraz J. W. Rozencwajg[1.1.2].

W 1822 r. wydano w mieście zgodę na osiedlanie się Żydów, a od 1830 r. należało wyznaczyć w miastach Królestwa Polskiego dzielnice żydowskie. W 1829 r. miasto zamieszkiwało 1273 chrześcijan i 208 Żydów. W tym czasie Żydzi posiadali w Szadku jednak tylko jeden dom, nabyty nielegalnie w 1827 roku.

Od 1832 r. Żydom nie wolno było mieszkać poza ul. Piotrkowską. Zarządzenie to nie dotyczyło osób bogatych, a wiec tych, którzy mogli zapłacić za pozwolenie na mieszkanie w dzielnicy chrześcijańskiej. Dekret z 1830 r. pozwalał Żydom także budować domy, ale tylko murowane. Obostrzenia te potem stopniowo zniesiono. W 1890 r. w Szadku było 2682 mieszkańców, w tym 2010 katolików, 89 ewangelików i 583 Żydów. Tuż przed wybuchem I wojny światowej Szadek liczył z kolei 2800 mieszkańców, w tym 600 Żydów. Społeczność miała charakter handlowo-usługowo-rzemieślniczy. W 1913 r. oprócz 34 sklepów żydowskich funkcjonowało tylko 7 sklepów chrześcijańskich.

Na przełomie XIX i XX w. żydowska gmina wyznaniowa w Szadku posiadała cmentarz i bóżnicę[1.3].

W 1921 r. w Szadku mieszkało 535 Żydów na 3058 mieszkańców. W tym okresie ludność koncentrowała się przede wszystkim wzdłuż ul. Sieradzkiej, gdzie stanowiła bisko 90% mieszkańców[1.4]. Pod względem politycznym dominowali syjoniści.

Niemcy zajęli miasto we wrześniu 1939 roku. W pierwszych miesiącach niemieckiej blisko 100 Żydów z Szadka trafiło do Zduńskiej Woli, ale w maju–czerwcu 1940 r. powrócili, bowiem w miasteczku utworzono getto. Dzielnica zamknięta znajdowało się przy ul. Wilamowskiej. Ogrodzona była tylko prymitywnym płotem, co umożliwiało uwięzionym kontakty z Polakami. Liczba przetrzymywanych wynosiła z początku 410[1.5]. 14.08.1942 r. to niewielkie getto zostało zlikwidowane przez Niemców, a uwięzieni w nim wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Nota bibliograficzna

  • Marszał T., Szadek. Monografia miasta, Szadek 1995
  • Szadek, [w:] The Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976
  • Szadek, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001
  • Szadek, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. II, Jerusalem 2009
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Szadek, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. 11, Warszawa 1890, ss. 759–793.
  • [1.2] Szadek, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 262–263.
  • [1.1.2] Szadek, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 262–263.
  • [1.3] de Vredmond J. L., Krótka monografia wszystkich miast, miasteczek i osad w Królestwie Polskim, Warszawa 1902, ss. 266–267.
  • [1.4] Marszał T., Szadek. Monografia miasta, Szadek 1995, s. 39.
  • [1.5] Szadek, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1274.