W XIII–XIV w. znajdował się tu pograniczny gród ruskich książąt halicko-włodzimierskich. Pierwsza wzmianka źródłowa o Szczebrzeszynie pochodzi z dokumentu Kazimierza III Wielkiego, wydanego w lipcu 1352 r., już po przyłączeniu tych ziem do Korony. W 1372 r. jego następca na tronie polskim — Ludwik I Węgierski, przekazał miasto wraz z całą Rusią Czerwoną pod zarząd księcia Władysława Opolczyka, który prawdopodobnie nadał miastu prawa magdeburskie. W 1377 r. dobra szczebrzeszyńskie stały się własnością podskarbiego koronnego Dymitra z Goraja. Nowy pan ufundował w Szczebrzeszynie parafię katolicką i klasztor Franciszkanów.

W 1560 r. ówczesny właściciel Szczebrzeszyna Andrzej Górka określił przywileje Żydów szczebrzeszyńskich, regulując jednocześnie ich sytuację prawną i zobowiązując członków gminy do przestrzegania praw i obowiązków wobec właścicieli miasta. Górkowie jako protestanci uczynili ze Szczebrzeszyna ważny ośrodek reformacji na Rusi (zbór i szkoła kalwińska). Jeszcze w 1564 r. Szczebrzeszyn był najludniejszym ośrodkiem w całej ziemi chełmskiej (województwo ruskie) — żyło tu wówczas ponad 2 tys. mieszkańców. Pod koniec XVI w. Szczebrzeszyn, który wszedł w skład ordynacji Zamojskich, zaczął jednak powoli podupadać i tracić swą dawną pozycję zarówno pod względem politycznym, jak i ekonomicznym na rzecz nieodległego Zamościa.

Począwszy od połowy XVII w. miasto było niszczone przez kolejne napaści zbrojne: Kozaków (1648), Szwedów (1656) oraz Tatarów, którzy w 1672 r. niemal doszczętnie spalili miasto. W tym samym roku zawiązała się tu antykrólewska konfederacja szczebrzeszyńska, popierająca hetmana Jana Sobieskiego. Pomimo nadaniu miastu licznych przywilejów, Szczebrzeszyn podupadał coraz bardziej, co nie przeszkadzało jednak zwołaniu tu w 1701 r. sesji żydowskiego Sejmu Czterech Ziem Rzeczypospolitej. W latach 1727 i 1741 odbywały się tu kolejne sesje tego Sejmu.

Po pierwszym rozbiorze w 1772 r. Szczebrzeszyn znalazł się w zaborze austriackim (Galicja), w 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament lubelski), a w 1815 r. — Królestwa Polskiego (województwo, a następnie gubernia lubelska). W latach 1865 i 1866 miasto dwukrotnie niszczone było przez pożary. Pod koniec XIX w. mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem i handlem oraz faktorstwem i rzemiosłem.

W czasie I wojny światowej Szczebrzeszyn kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. Miasto nie zostało zniszczone na skutek wojny, jednakże w sposób znaczący zmniejszyła się jego populacja. W 1916 r. otwarto połączenie kolejowe z Zamościem.

W okresie międzywojennym ludność żydowska zamieszkiwała głównie ciasno zabudowane centrum miasta. Obrzeża miasta zamieszkiwane przez rolniczą ludność chrześcijańską były natomiast stosunkowo luźno zabudowane. W latach 20. i 30. XX w. Szczebrzeszyn był typowym miasteczkiem rzemieślniczo-rolniczym, rozwijającym się wzdłuż osi trasy komunikacyjnej prowadzącej w kierunku Zamościa. Od 1894 r. działała w nim cukrownia „Klemensów”. W mieście istniał m.in. sąd grodzki i Męskie Seminarium Nauczycielskie.

Wojska niemieckie zajęły miasto 13 września 1939 r., po silnym ostrzale artyleryjskim. W kolejnych dniach doszło do niszczenia i rabunku sklepów oraz opuszczonych domów. Niemcy wycofali się z miasta 27 września 1939 r. na rzecz Armii Czerwonej, a następnie, po korekcie granic przez okupantów, 8 października 1939 r. zajęli je ponownie. Prześladowania Żydów Niemcy rozpoczęli zaraz po zajęciu miasta (w szczebrzeszyńskim getcie zamknięto ok. 4 tys. osób). Od kwietnia 1940 r. objęły one również ludność polską. Na początku lipca 1943 r. w ramach akcji tworzenia przez Niemców na tych terenach „wielkiego terenu osiedleńczego” ze Szczebrzeszyna i okolicznych wsi wysiedlono całą ludność polską i ukraińską.
Szczebrzeszyn został wyzwolony w lipcu 1944 r. przez oddziały 9. pułku Armii Krajowej przy współudziale 27. Dywizji Wołyńskiej Armii Krajowej.

Po wojnie miasto znalazło się ponownie w województwie lubelskim (1975–1998 — zamojskim), w powiecie zamojskim.

Bibliografia

  • Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
  • Iskrzycki A., Dzieje Zamościa i południowej Lubelszczyzny, Lublin 1956.
Drukuj