Nowy cmentarz żydowski w Siedlcach (trzeci w kolejności powstania) położony przy ul. Szkolnej prawdopodobnie został założony w 1807 roku. Pierwotnie miał kształt prostokąta.

Od 1869 r. do 1939 r. cmentarz był stopniowo powiększany o kolejne działki, przez co przybrał nieregularny kształt. Ostatniego pochówku dokonano na cmentarzu w 1988 roku.

W okresie okupacji niemieckiej w Siedlcach (od jesieni 1939 r.) cmentarz stał się miejscem masowych egzekucji miejscowych Żydów. W 1942 r. pochowano na nim szczątki zmarłych w transporcie Żydów pochodzących z Radomia. Na cmentarz również przywożono i palono zwłoki Żydów zamordowanych w okolicach Siedlec. W 1944 r. Niemcy, w celu zatarcia śladów zbrodni dokonywanych na miejscowych Żydach, zaczęli wydobywać zwłoki z grobów i je palić. Dowodem na to był widoczny na cmentarzu po wojnie popiół po spalonych ciałach. Nagrobki zaś posłużyły okupantowi do budowy krawężników[1.1].

W pierwszych latach po wojnie, cmentarz był zdewastowany. Parkan od strony ul. Szkolnej był zniszczony, pozostałe nagrobki były porozrzucane i porozbijane, widoczne były kości ludzkie, które wykopywały psy. We wschodniej części cmentarza wypasano bydło[1.2].

W pierwszych latach po wojnie ekshumowano ciała osób pochodzenia żydowskiego, które podczas wojny zostały pogrzebane w okolicach Siedlec. Ich szczątki spoczęły na cmentarzu przy ul. Szkolnej. W miejscu ich pochówku znajduje się pamiątkowa tablica. Pierwotnie znajdował się na niej napis w trzech językach: hebrajskim, jidysz i polskim o następującej treści: „Tu spoczywają szczątki Żydów pomordowanych oraz spalonych przez barbarzyńskich hitlerowców w Siedlcach i okolicach w latach 1942–1943, ekshumowanych z miejsc zagłady przez Komitet Żydowski w czwartą rocznicę likwidacji getta. Składamy hołd ich męczeńskiej śmierci.

Społeczeństwo żydowskie w Siedlcach dnia 22.08.1946[1.3]”. W 1950 r. rozpoczęto starania o uporządkowanie cmentarza, czego nie udało się zrealizować.

Obecnie cmentarz zajmuje powierzchnię 3 ha. Zachowało się na nim ok. 1000 nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1855 roku. Na macewach widać inskrypcje nagrobne w języku hebrajskim i jidysz. Do najcenniejszych nagrobków można zaliczyć: nagrobek Abrahama bar Meira (zm. 1862); Abrahama, syna Meira Jonasza błogosławionej pamięci Rozenberga (II poł. XIX w.) oraz Racheli, córki błogosławionej pamięci Abrahama i Racheli (II poł. XIX wieku)[refr:|Cyt. za: Kobylińska J., Śladami Żydów siedleckich, [w:] Żydzi na Podlasiu, red. Z. Chyra-Rolicz, E. Kopówka, R. Tarasiuk, Siedlce 2010, s. 398.]].

Na cmentarzu znajduje się masowy grób ofiar pogromu z 1906 r. oraz 18 zbiorowych mogił długości 5 i 10 m z lat 1942–1943, w których łącznie spoczywa ok. 3000 pomordowanych Żydów[1.4]. Miejsce ich pochówku upamiętniono pomnikiem.

W latach 1987–1989 teren cmentarza uporządkowano oraz odnowiono ogrodzenie z cegieł.

W wyniku procesu restytucji, od 18 stycznia 1999 r. właścicielem cmentarza jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie[1.5].

6 lutego 2009 r. na bramie cmentarza umieszczono tablicę upamiętniającą siedleckich Żydów ufundowaną przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz Gminę Wyznaniową Żydowską w Warszawie. 19 marca 2009 r. na cmentarzu odbyła się ceremonia odsłonięcia tablicy pamiątkowej. W uroczystości wzięli udział przedstawiciele: Urzędu Miasta, gminy żydowskiej, uczniowie siedleckich szkół oraz młodzież z Izraela. Wcześniej młodzież polska i żydowska przeprowadziła prace inwentaryzacyjne. Na drodze dojazdowej do cmentarza umieszczono drogowskaz w kształcie gwiazdy Dawida. W spotkaniu wzięło udział ok. 100 osób. Kwiaty na zbiorowej mogile pomordowanych Żydów złożył wiceprezydent Siedlec[1.6].

Częściowy spis macew z cmentarza żydowskiego w Siedlcach jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_23 [dostęp: 08.06.2022].

Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod nr rej.: A-431 z 17.12.1993.

Dr Martyna Rusiniak-Karwat

 

Bibliografia

  • Kobylińska J., Śladami Żydów siedleckich, [w:] Żydzi na Podlasiu, red. Z. Chyra-Rolicz, E. Kopówka, R. Tarasiuk, Siedlce 2010, s. 398
  • Sztein M., O cmentarzyskach żydowskich w Siedlcach, „Głos Podlasia Siedlce” 23.07.1910, nr 13.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, zespół Relacje, sygn. 301/5862, relacja Goldmana Jontla; Kopówka E., Żydzi w Siedlcach 18501945, Siedlce 2009, s. 15.
  • [1.2] Fajnzilber E., Ojf di churwes fun majn chejm (churbn Szedlec), Tel Awiw 1952, ss. 243–248.
  • [1.3] Cyt. za: Kobylińska J., Śladami Żydów siedleckich, [w:] Żydzi na Podlasiu, red. Z. Chyra-Rolicz, E. Kopówka, R. Tarasiuk, Siedlce 2010, s. 397.
  • [1.4] Kopówka E., Żydzi w Siedlcach 18501945, Siedlce 2009, s. 15.
  • [1.5] Informacja własna z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, korespondencja z dn. 17.06.2013.
  • [1.6] Siedlce, [w:] Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego [online] http://fodz.pl/index.php?d=2&id=846&l=pl [dostęp: 7.01.2014].