Szlichtyngowa stanowiła miasto prywatne, w którym o kierunkach rozwoju decydowała wola właściciela. W przywileju lokacyjnym z 11.07.1645 r. jego fundator i pierwszy właściciel Johann von Schlichting bezwzględnie zakazał osiedlania się Żydom. Jego potomkowie nie byli jednak już tak rygorystyczni.

W literaturze przedmiotu nie ma zgody, co do daty pojawienia się Żydów w Szlichtyngowej. Według Dariusza Czwojdraka stało się to dopiero w połowie XVIII wieku. Heppner i Herzberg opierając się na archiwach miejskich przesunęli tę datę na ok. 1713 rok. Wydaje się to prawdopodobne, ponieważ po zniszczeniach wojennych i szalejącej w latach 1709–1710 zarazie próbowano ożywić sytuację gospodarczą. W tym czasie spalił się również kilkakrotnie majątek Schlichtingów w pobliskiej Górczynie. Wszystko to najprawdopodobniej wpłynęło na wydanie zgody na osiedlenie się Żydów w miasteczku.

Podlegający władzy Schlichtyngów Żydzi zajmowali się najczęściej drobnym handlem, sprowadzając towary z Głogowa i Frankfurtu nad Odrą. Nie byli właścicielami domów. Gmina była zorganizowana tak samo jak w pobliskim Bojanowie; liczyła 22 rodziny, w sumie 160 osób. Ówczesne obciążenia finansowe wobec Rzeczpospolitej to pogłówne wynoszące 12 groszy od osoby. Opłaty wobec dominium – 2 talary i 20 srebrnych groszy rocznie i jeden grosz od cmentarza. Oprócz tego gmina opłacała wszystkie podatki miejskie i dodatkowo 2 srebrne grosze na radę miejską od każdej rodziny.

Nie wiadomo kiedy została zbudowana pierwsza synagoga. Według zachowanych źródeł 15.10.1824 r. gmina zawarła z rodziną von Schlichtingów umowę, zgodnie z którą przekazano jej jako dziedziczną własność plac leżący na końcu ulicy Pfortengasse, na którym znajdowała się stara wymagająca gruntownego remontu, synagoga. Z umowy wynikało, że gmina miała wybudować na własny koszt nowy obiekt, przejmując w całości wszystkie koszty administracyjne i koszty utrzymania synagogi. W zamian gmina płaciła Schlichtyngom roczny czynsz w wysokości 5 talarów.

Z okresu po przejściu Szlichtyngowej pod panowanie pruskie (1793) zachowała się nieliczna korespondencja, jaką gmina kierowała do króla pruskiego, ponieważ Prusy w o wiele większym stopniu próbowały kontrolować Żydów, niż to czyniła Rzeczpospolita. Ciekawym tego przykładem jest list z 12.03.1794 r., w którym Żyd ze Szlichtyngowej, z zawodu rzezak i nauczyciel Fiszel Moses, prosił króla o zgodę na poślubienie Fegel, córki miejscowego Żyda Zachariasza Aarona. Aby taką zgodę uzyskać, trzeba było spełnić określone warunki, dlatego też urzędnik referujący prośbę Fiszela Mosesa pisał, że petent i jego przodkowie byli Żydami chronionymi, że ukończył 25 lat, a także ze względu na wykonywany zawód nie będzie miał problemów z utrzymaniem rodziny. W dalszej części korespondencji urzędnik donosił, że petent uzyskał już zgodę starszych gminy, ma majątek w wysokości 400 talarów i zobowiązał się do zapłaty wszystkich związanych ze ślubem opłat. W związku z powyższym urzędnik rekomendował zgodę na małżeństwo i prosił króla o potwierdzenie tej decyzji[1.1]. Ówczesne pruskie przepisy kontrolowały również przemieszczanie się Żydów. Dobry przykład stanowi list rzezaka i nauczyciela Lazarusa Jakoba Kastellana z Międzyrzecza z 12.11.1799 r. z prośbą o zgodę na przeprowadzkę do Szlichtyngowej. W dalszej części listu referujący sprawę urzędnik stwierdził, że zainteresowany ma pracować w Szlichtyngowej jako rzezak, nie ma żadnych długów i wywiązał się ze wszystkich ciążących na nim zobowiązań. W związku z tym urzędnik nie widział problemu ze zgodą na przeprowadzkę i także prosił króla o zatwierdzenie decyzji[1.2].

W 1830 r. w aktach gminy żydowskiej wymienieni są następujący przedstawiciele gminy: 1) Fab. Rinkel, 2) Berel Rinkel, 3) Marcus Rinkel, 4) S. W. Sachs, 5) Rob. Sachs, 6) Jos. Loewn, 7) Sim. Sachs, 8) Salom. Lewi, 9) Jak. Levi, 10) Heim. Levi, 11) Schoeps Jacob, 12) Hirsch Löbel Jacob, 13) Sam. Hirschstein, 14) H. Hirschstein, 15) H. Hirschstein, 16) Saul Hirschstein, 17) Salom. Munk, 18) Herz Noa, 19) Elias Noa, 20) Salom. Baruch, 21) Sam. Lebel Dunziger, 22) Sal. Wolf Benjamin, 23) Vict. Willer, 24) Rath Kosch, 25) Bernh. Leipziger, 26) Heim. Schlesinger, 27) Joel Speier, 28) Abrah. Meier, 29) Eli Hanne, 30) H. Rinkel. Przy numerach 15, 20, 21, 29 i 14 widnieje dopisek, że „owi już dawno wyjechali i ich nie wiadomo, czy wrócą”[1.3].

W kolejnych dekadach zmniejszająca się coraz bardziej liczebność gminy, a tym samym spadek jej dochodów, wymuszały szukanie oszczędności. W takiej sytuacji zarządy gmin często zwalniały drogich w utrzymaniu stałych urzędników i nawiązywały współpracę z innymi, dochodzącymi na zasadzie umowy zlecenia. Od drugiej połowy XIX w. na trenie Wielkopolski i Śląska nie stanowiła już wyjątku sytuacja, w której rabin, nauczyciel czy rzezak posługiwał w kilku gminach. Podobnie było w Szlichtyngowej, która od 1 stycznia 1844 r. podlegała rabinowi ze Wschowy. Zachowała się umowa, jaką gmina w Szlichtyngowej zawarła ze wschowskim rabinem Loewenstammem:

„Wschowa, 1 stycznia 1844

W dniu dzisiejszym przewodniczący zarządu gminy izraelickiej w Szlichtyngowej pan Joseph Baruch i reprezentanci panowie Bernhard Leipziger, Simon Sachs i Joseph Benjamin oraz rabin Mendel Loewenstamm ze Wschowy podpisali następującą umowę.

1. Zgodnie z protokołem z dnia 30 poprzedniego miesiąca gmina w Szlichtyngowej wybrała rabina Loewenstamma na swojego rabina.

2. Gmina zobowiązuje się płacić rabinowi roczną pensję w wysokości 10 (dziesięć) talarów. Pensja będzie wypłacana w 2 ratach, a mianowicie 1 kwietnia 5 talarów i 1 października 5 talarów.

Rabin musi wykonać następujące obowiązki i otrzymuje za nie wynagrodzenie:

3. Od każdych zaręczyn bez różnicy klasy [klasy podatkowej – przyp. tłum.] – 1 talar.

4. Od ślubu, gdy posag wynosi do 500 talarów albo gdy […] – 3 talary, natomiast gdy posag wynosi powyżej 500 talarów – ½%.

5. Od całkowicie obcego ślubu, gdzie panna młoda i pan młody są przyjaciółmi [rabina – przyp. tłum.], rabin otrzymuje 1½%.

6. Przy każdym ślubie pan młody jest w szczególności zobowiązany do pokrycia kosztów podróży rabina.

7. Bez zgody rabina nikt w Szlichtyngowej nie ma prawa wziąć ślubu.

8. Rabin ma prawo do udzielenia każdemu członkowi gminy zgodnie z jego umiejętnościami tytułu Chawes lub Morenu, za pierwsze otrzymuje wynagrodzenie 15 talarów, za ostatnie 1½%.

9. Rabin Loewenstamm zobowiązuje się przyjeżdżać do Szlichtyngowej dwa razy w roku na koszt gminy, pozostać tam na wieczór szabatowy i odprawić nabożeństwo, jak również zobowiązuje się do szczególnego nadzorowania rzezaka, oraz do decydowania o wszelkich sprawach związanych z religią, a także traktować gminę jak swoją własną.

Przeczytane, zatwierdzone i podpisane. (5 podpisów): Mendel Loewenstamm, rabin; Baruch, przewodniczący zarządu; reprezentanci Bernhard Leipziger, Simon Sachs, Joseph Benjamin”[1.4]

W styczniu 1844 r. gmina zatrudniła nowego rzezaka Michaela Großkopfa, zatwierdzonego już przez nowego wschowskiego rabina[1.5].

W 1890 r. w Szlichtyngowej mieszkało już tylko 21 Żydów, nie dziwi więc, że w latach 1912–1913 postanowiono rozwiązać samodzielną gminę i połączyć się z gminą w pobliskiej Wschowie. Ostatecznie gmina przestała istnieć w 1913 r., a parcelę, na której stała synagoga, sprzedano na licytacji[1.6].

Krótko przed II wojną światową w Szlichtyngowej mieszkała już tylko jedna żydowska rodzina. Byli to Alfred, Edith i Jutta Guttmacherowie. W czasie wojny rodzina została deportowana do Berlina, a w 1944 r. wywieziona do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz. Żadne z nich nie Zagłady.

Bibliografia

  • Czwojdrak D., Z dziejów ludności żydowskiej w południowo-zachodniej Wielkopolsce, Grabonóg 2004.
  • Heppner A., Herzberg J., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Bromberg 1909, s. 919.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Tajne Pruskie Archiwum Państwowe w Berlinie (GStA PK), II HA, VI Schlichtingsheim, nr 2807, ark. 1.
  • [1.2] GStA PK, II HA, VI Schlichtingsheim, nr 2807, ark. 3.
  • [1.3] Heppner A., Herzberg J., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Bromberg 1909, s. 920.
  • [1.4] Archiwum Centrum Judaicum w Berlinie (CJA), 1,75 A Schl 3, nr 1, # 7019, ark. 13–13a. Tłumaczyła Ewa Ochwiejewicz
  • [1.5] Archiwum Centrum Judaicum w Berlinie, ark. 14.
  • [1.6] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, sygn. 116/11.