Prawo do osiedlania się w Solcu Żydzi otrzymali od króla Jana Sobieskiego w 1683 roku. Ich sprowadzenie miało ożywić miasto. Skromny rozwój osadnictwa żydowskiego nastąpił w XVIII w., mimo pewnych ograniczeń. W 1787 r. było 6 domów należących do Żydów na 324 w całym mieście. Społeczność żydowska liczyła 31 osób, czyli 1,9% ogółu mieszkańców. Gmina żydowska powstała oficjalnie jednak dopiero w 1889 roku. W tym samym roku przystąpiono do budowy bóżnicy, mykwy i chederu, powstał też cmentarz przy ul. Leśnej.

W 1921 r. spis wykazał 735 Żydów, co stanowiło 43,5% ogółu[1.1]. Zajmowali się rzemiosłem, handlem, usługami i drobnym przemysłem; byli widoczni zwłaszcza w dni targowe. Bardzo liczna obecność już Żydów wpłynęła na oblicze miasta, choć gmina nie liczyła jeszcze nawet 40 lat. Eugeniusz Morawski wspominał: „Jak sięgam pamięcią (...) zawsze w Solcu było bardzo dużo Żydów. Wydawało się, że Polacy są tam tylko przyjezdni”[1.2]. A oto znakomity opis handlu na targu w Solcu. Żydówki kupowały:

od gospodyń masło, sery, jaja, młode kurczaki, stare wysłużone kury, kaczki, gęsi i inne produkty. Wydziwiały, narzekały, dmuchały w pióra i ustalały ceny. Chłopi wozili  na wozach do sprzedania żyto, pszenicę, jęczmień, owies (...) Sprzedawali również bydło, świnie, owce. Zwierzęta na rzeź kupowali wyłącznie Żydzi. Oni trudnili się tym handlem oraz ubojem[1.3]

W każdym domu przy rynku był sklep. W nich uwijali się ludzie, wychodzących Żydzi zapraszali do siebie. Wszystkie sklepy z zewnątrz, od rynku były pozornie ciasne i ubogie. Większość z nich miała jednak głębokie, wieloizbowe zaplecze. Tylko lepszy klient mógł wejść do drugiej, trzeciej i dalszej izby[1.4].

Pierwsze dokumenty dotyczące gminy w okresie międzywojennym pochodzą z 1924 roku. W składzie Zarządu znaleźli się wówczas: Gerszon Rajchman – kupiec, Icek Micenmacher – rolnik, Jankiel Sztrenfeld – kupiec, Herszel Blicher – rolnik, Bencjan Rojtman – przemysłowiec, Abram Milrad – kupiec, Chil Cukier – kupiec i Josek Zylberman – kupiec[1.5]. Czterech ostatnich traktowano jako zastępców. Przewodniczącym został Abram Milrad. W 1926 r. zarząd działał nadal w tym składzie[1.6].

W 1926 r. rabinem Solca był Abram Chaskiel Rajewski, rzezakami – Abram Horenfeld, Szlama Kac i Lejbuś Rojtman, śpiewakiem – Josek Zylberberg, szkolnikiem – Jankiel Rozental, a sekretarzem – Josek Zylberberg[1.7]. W 1930 r. gminę zamieszkiwało 1052 Żydów. Rabinem był nadal Abram Chaskiel Rajewski, rzezakami – płatników Bajlus Rojtman i Abram Horenfeld, śpiewakiem – Szaja Horenfeld, szkolnikiem – Jankiel Rozental, a sekretarzem – Stanisław Krzak[1.8].

W 1932 r. były w Solcu 154 rodziny żydowskie.W zarządzie gminy znajdowali się: Josek Zilberman jako przewodniczący oraz Gerszon Rajchman, Berek Rozental, Towia Wajchman, Herszek Blicher[1.9]. W 1933 r. mieszkało w Solcu 815 Żydów[1.10]. Ostatnie dane przedwojenne pochodzą z 1937 roku. W soleckiej gminie było wówczas 830 Żydów, do płacenia składek wytypowano 109 rodzin, majątek ruchomy wynosił 2180 zł, nieruchomy – 4000 zł, a zadłużenie – 3843 zł. Rabinem, zapewne ostatnim przed Zagładą, był Izrael Aron Rajewski. Całe życie miasteczka było przed wojną zdominowane przez ortodoksów.

Niemcy weszli do Solca 9 września 1939 roku. We wrześniu 1941 r. utworzono getto, w którym uwięziono 800 osób. Już w listopadzie 1941 r. jego więźniów okupant niemiecki przetransportował do Tarłowa, a stamtąd do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. W lutym 1943 r. polska rodzina została tu rozstrzelana za pomoc niesioną ukrywającym się Żydom[1.11].

Nota bibliograficzna

  • Solec nad Wisłą, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1214.
  • Urbański K., Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, s. 157
  • [1.2] Morawski E., Barwa i zapach mojej ziemi, Kielce 1997, s. 113
  • [1.3] Morawski E., Barwa i zapach mojej ziemi, Kielce 1997, s. 113.
  • [1.4] Morawski E., Barwa i zapach mojej ziemi, Kielce 1997, s. 114.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I, sygn. 1501, k. 133.
  • [1.6] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I, sygn. 1662, k. 240.
  • [1.7] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I, sygn. 1662, k. 265, 266.
  • [1.8] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I, sygn. 1662, k. 47.
  • [1.9] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I, sygn. 1662, k. 9.
  • [1.10] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki w Kielcach I,  sygn. 1593, k. 4.
  • [1.11] Solec nad Wisłą, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1214.