Nie jest znana dokładna data pojawienia się w Siedliszczu pierwszych Żydów. Pragnąc przyspieszyć rozwój ekonomiczny ośrodka, właściciel Wojciech Węgleński zachęcał Żydów do osiedlania się w Siedliszczu, gwarantując im w akcie lokacyjnym z 1763 r. pełną swobodę prowadzenia handlu, prawo do kupowania domów oraz przywilej wybudowania bożnicy[1.1].

W 1765 r. mieszkało tutaj 25 osób pochodzenia żydowskiego. Do chwili ustanowienia odrębnej gminy posługiwali im rabini z Łęcznej. Prawdopodobnie już w trzeciej ćwierci XVII w. wzniesiono pierwszą bożnicę[1.2].

Samodzielna gmina żydowska w osadzie powstała dopiero w 1867 albo 1871 roku[1.1.2]. W 1888 r. Siedliszcze liczyły 889 mieszkańców, w tym 650 Żydów (73%). Żydzi ci zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem (kowalstwo, szewstwo i krawiectwo) oraz dzierżawą browarów. Według danych z 1870 roku oprócz synagogi i domu modlitwy w Siedliszczu znajdowała się mykwa i szpital-przytułek. W 1905 roku działała tu gminna Talmud-Tora oraz 5 prywatnych chederów[1.3].

W 1914 r. Siedliszcze liczyły 2752 mieszkańców. W wyniku I wojny światowej ludność osady znacznie zmalała. W 1917 r. Siedliszcze było tylko 945 mieszkańców, w tym 782 Żydów (82%). Wskutek wojennych zniszczeń obiektów gminy żydowskiej (synagogi, łaźni i rzeźni) tutejsi Żydzi zaczęli podlegać gminie w Rejowcu. Siedliska gmina utraciła samodzielność, gdyż nie posiadała wystarczających środków finansowych, które pozwoliłyby na utrzymanie instytucji gminnych[1.4].

W 1921 r., mimo znacznego odpływu ludności żydowskiej, spowodowanego działaniami wojennymi, w Siedliszczu mieszkało 724 Żydów, stanowiąc niemal 77% mieszkańców osady. Większość rodzin utrzymywała się z rzemiosła oraz handlu artykułami spożywczymi, zbożem, artykułami bławatnymi i galanteryjnymi[1.5]. Na terenie osady i gminy działało także kilka większych żydowskich zakładów przemysłowych, m.in. młyn motorowy Herszka Hochmana, olejarnie Elistera Szmula i Mordki Holszenbauma, piekarnia, a także młyn wodny w Brzezinach, będący własnością Izraela Rojzena, młyn wodny w Janowicach należący do Abrama Zajdenwerga oraz młyn wodny Abrama Michalika w Dorohuczy[1.6].

Na początku lat 20. XX stulecia tutejsi Żydzi rozpoczęli starania zmierzające do odtworzenia gminy żydowskiej. 16 grudnia 1922 r. został powołany zarząd gminy wyznaniowej w Siedliszczu w składzie: Symcha Bok (prezes), Symcha Białowicz (zastępca), Josek Karp (skarbnik), Moszek Kierszenbaum (zastępca skarbnika), Feliks Łańcucki (sekretarz). Członkami byli: Szloma Zylberman, Josek Gierszman, Jankiel Flomenbaum, Srul Mec. Kancerlaria gminy mieściła się u Bencjana Katza. Motel Puterman, Pinkwas Gierc oraz Symcha Bok zostali wyznaczeni przez zarząd do przekonania władz administracyjnych do utworzenia gminy w Siedliszczu. Podczas pobytu w Chełmie prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego, siedliscy Żydzi wręczyli mu petycję z prośbą o pomoc w odbudowie zniszczonej synagogi[1.7].

W 1925 r. władze osady zezwoliły na budowę budynku dla J. Tomille. Decyzja ta wzbudziła protest ludności żydowskiej. Dlatego też starosta chełmski wydał władzom Siedliszcza polecenie ochrony pracujących przy budowie obiektu robotników. W wyniku interwencji policji siedliskiej został zabity 72-letni Żyd Lejba Metc. Wydarzenie odbiło się echem w regionie. Poseł żydowski Hartglas na prośbę M. Putermana interpelował w tej sprawie do ministra spraw wewnętrznych. W tym okresie w wielu gazetach ukazały się artykuły dotyczące wydarzeń w Siedliszczach. W „Zwierciadle” ukazał się artykuł pt. Rewolucja żydowska w Siedliszczu, w „Głosie Lubelskim” – Żydzi bojąc się konkurencji chrześcijan, napadają na policję.

W 1927 r. gmina żydowska w Siedliszczu odzyskała samodzielność. Wcześniej Żydzi odbudowali głównie swoimi siłami zniszczoną synagogę i mykwę. Siedliski kahał objął zasięgiem następujące osady: Cyców (wcześniej należał do gminy żydowskiej w Łęcznej), Liszno, Kanie oraz Wólkę Kańską. Osobowość prawną gmina nabyła ostatecznie w 1929 roku. Pod jej auspicjami znalazła się charytatywna organizacja Linas ha-Cedek. Nadto, na terenie osady funkcjonowały trzy domy modlitwy mieszczące się w prywatnych budynkach[1.8].

W Siedliszczu działały żydowskie partie polityczne, m.in. Mizrachi i Aguda, pod kontrolą której działała religijna szkoła dla dziewcząt Bet Jaakow. W miejscowości swoje oddziały miały także młodzieżowa organizacja syjonistyczna Ha-Szomer ha-Cair[1.9] oraz rewizjonistyczny Betar.

W latach 20. XX w. funkcję rabina pełnił Chaim Ruzana. Jego następcą w latach 1931–1943 został Stul Hersz Różaner, wynagradzany pensją w wysokości 1800 zł[1.10]. Czasami podczas udzielania ślubu rabinów zastępowali: Moszko Szyja Horn, Iwek Grinwald oraz Zajnwel Rozenbaum[1.11].

W 1928 r. wśród członków Komisji Gospodarczej osady Siedliszcze zasiadał Żyd Abram Fingelgul. Wśród zastępców członków byli m.in. Symcha Białowicz oraz Moszek Grynszpan. W 1932 r. w składzie komisji zasiadł Symcha Bok. W 1931 r. w Siedliszczu przestał funkcjonować sąd grodzki. Dlatego też władze miasteczka powołały do życia komisję, której celem były działania zmierzające do przywrócenia sądu. W jej skład weszło oprócz Polaków kilku Żydów: Moszek Puterman, Hersz Lebensztein, Szymcha Bok oraz Moszko Grinszpan[1.12]. W 1937 r. Siedliszcze liczyły 1591 mieszkańców.

W okresie okupacji Siedliszcze znalazły się pod okupacją niemiecką. 1 czerwca 1940 r. Niemcy utworzyli getto. Zgromadzili w nim ok. 2000 Żydów, w tym przywiezionych z Krakowa i Czech. Pierwsza wywózka z getta miała miejsce 18 maja 1942 roku. 630 osób wysłano wówczas do niemieckiego nazistowskiego do obozu zagłady w Sobiborze. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w październiku 1942 roku.

Nota bibliograficzna:

  • Czmuda I., Gmina Siedliszcze w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 2002, t. 7.
  • Kubiszyn M., Siedliszcze, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 355–359.
  • Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1.
  • Sefer zikaron le-kehilat Siedliszcze ve-ha-seviva, red. B. Haruvi, Tel Awiw 1970.
  • Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej].
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej], s. 13.
  • [1.2] Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej], s. 25.
  • [1.1.2] Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej], s. 25.
  • [1.3] Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej], ss. 25, 29.
  • [1.4] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 19181939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 218.
  • [1.5] Stanek-Lebioda B., Siedliszcze. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1988 [maszynopis w zbiorach P. P. Pracowni Konserwacji Zabytków – oddział Lublin, Pracownia Dokumentacji Etnograficzno-Historycznej], s. 32.
  • [1.6] Czmuda I., Gmina Siedliszcze w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 2002, t. 7, s. 227.
  • [1.7] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 239.
  • [1.8] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 243.
  • [1.9] Czmuda I., Gmina Siedliszcze w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 2002, t. 7, s. 221.
  • [1.10] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 237.
  • [1.11] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 198.
  • [1.12] Kuwałek R., Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918–1939, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1, s. 212.