Szczecińska wspólnota żydowska w 1816 r. wykupiła teren pomiędzy Bethanienstraße (dziś ul. Ojca Beyzyma), Henriettenstraße (dziś ul. Maksyma Gorkiego) oraz Lamprechtstraße (dziś ul. Jacka Soplicy). W tym samym roku powołano Towarzystwo Żydowskie, przekształcone później w Gminę Wyznaniową. W literaturze jako datę powstania cmentarza podaje się także rok 1821. Teren cmentarza, który początkowo liczył 173 m kw., systematycznie powiększano – w 1877 i 1891 r., a po raz ostatni w 1916.

Do cmentarza prowadziła brukowana uliczka odchodząca od Kreckower Straße (dziś ul. Adama Mickiewicza), później wybudowano dodatkowe wejście od strony ul. Beyzyma. W 1899 r. postawiono duży dom przedpogrzebowy, który podczas tzw. nocy kryształowej (09/10.11.1938) został całkowicie spalony i do końca 1938 r. rozebrany (fotografia domu przedpogrzebowego znajduje się w: Peiser J., Die Geschichte der Synagogengemeinde zu Stettin, Würzburg 1965). W istniejącym do dzisiaj budynku przy ul. Ojca Beyzyma 17 mieścił się dom grabarza. W okresie międzywojennym teren cmentarza znacznie pomniejszono ze względu na rozbudowę Treitschkestraße (dziś ul. Leszczyńskiego).

Nekropolia nie uległa większym zniszczeniom podczas II wojny światowej. W 1947 r. jej stan był następujący: „Cmentarz żydowski miasta Szczecina położony jest w centrum miasta, na skrzyżowaniu ulic Ks. Piotra Skargi i Leszczyńskiego. Obejmuje on obszar 10 ha ziemi i ogrodzony jest parkanem. Cmentarz jest dobrze utrzymany, ma wiele zieleńców i podzielony jest na dzielnice; wzdłuż każdej alei posadzone są strzyżone tuje. Pośrodku cmentarza znajduje się Tare Sztibl (dom przedpogrzebowy) w podziemiu, nad tym plac przeznaczony do odprawiania modłów i wygłaszania przemówień. Obok tego placu znajduje się była kancelaria cmentarza, bardzo zniszczona i prawie zupełnie wyszabrowana. Najstarsze pomniki znajdujące się na tym cmentarzu, które dotychczas udało się nam odnaleźć, pochodzą z 1820 r., ostatni zaś pomnik wystawiony został w roku 1942, nie licząc naturalnie dzielnicy, gdzie znajdują się pomniki z lat 1946–1947. Pomniki są przeważnie z marmuru, polerowanego granitu i bazaltu; napisy przeważnie w języku niemieckim, prócz jednej dzielnicy, gdzie napisy są wyryte w języku żydowskim, na odwrocie zaś tych pomników napisy w języku niemieckim. Osobną dzielnicę tworzą pomniki ustawione półkolem na placu, wysadzanym świerkami i tujami; są to groby Żydów poległych w czasie pierwszej wojny światowej. Niedaleko kancelarii cmentarza znajduje się grób rodziny Kesslingów [...]. Wschodnia część cmentarza, wprost od wejścia, stanowi zapewne miejsce wiecznego spoczynku zamożniejszej części ludności; znajdują się tam bowiem groby rodzinne i artystycznie wykonane pomniki z marmuru i polerowanego granitu”.

W lipcu 1946 r. zarząd nad cmentarzem został przekazany Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej w Szczecinie, jednak bez prawa grzebania na nim zmarłych. W tym czasie władze miejskie dążyły do likwidacji cmentarzy wyznaniowych i chciały grzebać wszystkich zmarłych bez różnicy wyznania czy pochodzenia na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie. W tej sytuacji Kongregacja rozpoczęła długie starania o wyznaczenie osobnej kwatery z ogrodzeniem, osobną bramą i domem przedpogrzebowym, na co nie chciały wyrazić zgody władze miasta. Kongregacja odwoływała się także od decyzji o zamknięciu cmentarza żydowskiego. Decyzję uzasadniano względami sanitarnymi i porządkowymi. Cmentarz żydowski znajdował się w centrum miasta. Sprawa ta ciągnęła się aż do początku lat 60. XX w., kiedy to zarząd miejski wystąpił z wnioskiem do Ministerstwa Gospodarki Komunalnej. 17.01.1962 r. w prasie pojawiła się informacja o decyzji zamknięcia cmentarza, jednak nie było tam mowy o wydzieleniu nowego miejsca na cmentarz. Po interwencji zarządu Kongregacji u kierownika Wydziału Gospodarki Komunalnej okazało się, że Kongregacja winna grzebać zmarłych na cmentarzu komunalnym.

W maju 1962 r. doszło do nielegalnego, a zarazem ostatniego pochówku na cmentarzu żydowskim zwłok dr. Adama Asnesa. Jego żona zwróciła się do Kongregacji z prośbą o wyprawienie pogrzebu, zaznaczając, że nie wyraża zgody na pochowanie męża na cmentarzu komunalnym. Kongregacja była zmuszona odmówić, po czym wdowa po Asnesie samowolnie pogrzebała męża na cmentarzu żydowskim.

W połowie lat 60. XX w. podjęto działania mające na celu zamianę zlikwidowanego obszaru cmentarza żydowskiego na teren rekreacyjny. W 1966 r. postawiono ogrodzenie, nagrobki niemieckich Żydów przeniesiono na miejsce, gdzie znajdowały się nagrobki polskich Żydów, a na terenie cmentarza utworzono park miejski. W latach 70. XX w. teren cmentarza stawał się coraz bardziej zapuszczony, nagrobki zaniedbane lub zniszczone. Zdjęcia starego cmentarza wykonane przez W. Dahle'a ok. 1970 r. znalazły się w opracowaniu Georga Salingera Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden Pommerns, t. 1, New York 2006, s. 298.

W 1982 r. zapadła decyzja o ostatecznej likwidacji cmentarza żydowskiego w Szczecinie. Ustalono, że znajdujące się na nim szczątki ludzkie mają być poddane ekshumacji i przeniesione na żydowską kwaterę na Cmentarzu Centralnym. Nagrobki poniemieckie, po inwentaryzacji oraz oszacowaniu ich wartości przez konserwatora, miały być zgromadzone w miejscu wskazanym przez władze Szczecina. Ponadto planowano postawienie pomnika upamiętniającego dawny cmentarz żydowski. Koszty ekshumacji oraz zagospodarowania całego terenu miały być pokryte z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży nagrobków. W listopadzie 1982 r. zapadła decyzja o utworzeniu parku na zmniejszonym obszarze dawnego cmentarza. Nagrobki trafiły do magazynu Wydziału Zieleni przy ul. Harcerzy 39. Część z nich została sprzedana.

W listopadzie 1988 r. na terenie cmentarza – przy skrzyżowaniu ulic Soplicy i Gorkiego – odsłonięto pomnik zaprojektowany przez Zbigniewa Abrahamowicza. Tworzy go jedenaście nagrobków, przed którymi leżą dwie tablice: jedna z napisem w języku polskim, a druga – w hebrajskim. Oznajmiają one, że „Tu znajdował się cmentarz żydowski od 1821 do 1962 roku”. Napisy na pięciu nagrobkach są dziś czytelne.

W październiku 2010 r. w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej otwarto wystawę Macewy codziennego użytku, na której znalazła się fotografia piaskownicy ze Szczecina otoczonej murkiem z macew. Kilka lat temu w jednym z zakładów kamieniarskich odnaleziono kilkadziesiąt macew pochodzących prawdopodobnie ze szczecińskiej nekropolii. Nagrobki przewieziono na cmentarz komunalny w Szczecinie i złożono przy murze obok Bramy I.

Bibliografia

  • Frankiewicz B., Szczecińskie cmentarzeStettiner Friedhöfe, Szczecin 2003.
  • List Kongregacji Wyznaniowej w Szczecinie do Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego w PRL, [w:] Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 19441966 (wybór materiałów), red. K. Urban, Kraków 2006, s. 268.
  • Mieczkowski J., Historia żydowskiego cmentarza w Szczecinie, „Wędrowiec Zachodniopomorski” 2002, nr 2.
  • Peiser J., Die Geschichte der Synagogengemeinde zu Stettin, Würzburg 1965.
  • Pismo Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie z 21 czerwca 1948 r. do MZO, [w:] Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 19441966 (wybór materiałów), red. K. Urban, Kraków 2006, ss. 262–263.
  • Szczecin, International Jewish Cemetery Project [online:] https://iajgscemetery.org/eastern-europe/poland/szczecin [dostęp: 26.08.2020].

 

Drukuj