Gmina żydowska w Stargardzie Szczecińskim dysponowała własnym cmentarzem już w momencie założenia gminy, tj. w 1690 roku. Kirkut znajdował się w kierunku północnym od centrum miasta, na wzniesieniu Kalkenberg (niem. Wzgórze Szubienicze), w pobliżu okrągłego placu (obecnie Plac Wojska Polskiego)[1.1]. Cmentarz znajdował się na rogu Bergstraße i Kalkstraße (dziś róg ulicy Wojska Polskiego i Andrzeja Struga)[1.2], a wejście do niego znajdowało się od srtony Bergstraße 1. Bardzo liczne i szczegółowe są akta gminy z lat 1885-1903 dotyczące zarządzania cmentarzem i utrzymania nagrobków, z czego można wnioskować, że był to niezwykle ważny aspekt życia gminy. W tym czasie stałym nadzorem i pielęgnacją objętych było 115 nagrobków osób dorosłych i 40 nagrobków dziecięcych. Koszty utrzymania jednego nagrobka wynosiły najpierw 3 marki, a następnie wzrósł do 4,50 marek. Ze strony członków gminy często pojawiały się skargi dotyczące zaniedbań w pielęgnacji grobów. Szczególnie często uskarżali się Żydzi mieszkający poza miastem, tym bardziej, że musieli oni płacić podwójne stawki. Po roku 1890 liczba wniosków o utrzymanie nagrobków składanych przez członków gminy jeszcze wzrosła, a ponad 20 z nich pochodziło z Berlina. W tym czasie na cmentarzu znajdowały się już ok. 192 nagrobki osób dorosłych oraz ok. 40 dziecięcych. Tego samego roku weszła w życie nowa ustawa o cmentarzach, podpisana przez prezydenta Rządu Szczecińskiego. Większość opłat nie uległa jednak zmianie. Cennik różnych usług proponowanych w ramach opieki nad nagrobkami można znaleźć w książce[1.3]. W roku 1891 gmina podpisała również umowę ze stolarzem Neumannem, dotyczący wyrobu trumien w pięciu rozmiarach. Trumny te musiały być wykonane ze zdrowego drzewa świerkowego, polakierowane na czarno, z oheblowanymi nóżkami, żelaznymi okuciami oraz uchwytami. Ceny, w zależności od rozmiaru trumny, zostały przytoczone w książce[1.4]. Gmina zażądała wówczas od stolarza, aby w zapasie zawsze było po jednej trumnie każdej wielkości. Pod koniec XIX wieku gmina zakupiła również nowy karawan od firmy F. Karzig w Strzelcach Krajeńskich (Friedeberg/Neumark), za cenę 675 marek. Stary karawan został sprzedany gminie żydowskiej w Suchaniu (Zachan) za 100 marek. Z biegiem czasu w najstarszej części cmentarza, graniczącej od zachodu z parkiem, pojawiło się w ziemi wgłębienie, które gmina chciała zasypać aby wyrównać teren. W roku 1893 ówczesny rabin gminy, dr Wolfssohn, został poproszony o wydanie oświadczenia w tej sprawie. Dnia 21 marca tego samego roku napisał on, że z punktu widzenia religii żydowskiej nie ma żadnych przeciwwskazań i cmentarz może zostać wyrównany, o ile przy tym nie zostaną naruszone znajdujące się na tym obszarze groby. Macewy miały zostać umieszczone ponownie na swoich miejscach. Kilka miesięcy po wykonaniu prac na cmentarzu, tajemniczym sposobem dowiedziały się o nich władze miejscowej policji. Zarząd gminy został oskarżony o nielegalne podwyższenie cmentarza i wezwany do przedstawienia planu nekropolii z dokładnie zaznaczonymi granicami podniesionego terenu. Gmina zaprotestowała przeciwko temu oskarżeniu, ponieważ w tym wypadku miało miejsce nie podwyższenie lecz wyrównanie cmentarza. Z kolei dnia 21 września 1901 roku zarząd gminy w Stargardzie zwrócił się do władz miejscowej policji z prośbą o zezwolenie na chowanie zmarłych z gminy również na najstarszej, niegdyś zapadniętej części cmentarza. Ostatnie pochówki odbyły się tam bowiem pod koniec XVII wieku, a powierzchnia cmentarza jest już prawie w całości zajęta, tak że miejsca wystarczy jeszcze tylko na ok. cztery lata. Poszerzenie terenu cmentarza raczej nie wchodziło wówczas w grę ze względu na koszty oraz położenie nekropolii. W odpowiedzi władz policji z 2 października tego samego roku gmina została zobligowana do dostarczenia planu fragmentu cmentarza, o którym była mowa, potwierdzonego przez Urząd Miar oraz wyciągu dotyczącego podatków. Zarząd gminy przedstawił wymagane dokumenty, a naszkicowany plan cmentarza znajduje się też w książce[1.5]. Jednak jak zauważył Gerhard Salinger, z punktu widzenia religii żydowskiej, wniosek ten był niezgodny z prawem. Gmina mogła bowiem starać się o przyznanie jej dodatkowego terenu pod cmentarz. W tradycji żydowskiej umieszczanie grobów warstwami jedna na drugiej było bowiem ostatecznym rozwiązaniem. Nie wiadomo niestety jak rozwiązany został problem braku miejsc na cmentarzu, jednak biorąc pod uwagę, że gmina korzystała z tego cmentarza jeszcze przez kolejne 40 lat, dodatkowe miejsce na nim musiało się znaleźć. Być może gmina odkupiła część graniczącego z cmentarzem parku, brak jednak dokumentów, które mogłyby to potwierdzić. W XX wieku w gminie w dalszym ciągu funkcjonowała opieka nad nagrobkami. W latach 1901-1904 opiekę taką zleciło 118 osób, a zlecenia dotyczyły ogółem 200 grobów osób dorosłych i ponad 40 grobów dziecięcych. Prawie połowa z nich przyszła spoza miasta, z samego tylko Berlina 27 a 8 ze Szczecina. Dochody ze sprawowania nadzoru nad grobami wyniosły wówczas 847,50 marek w samym tylko roku 1904. Zarezerwowanych było wówczas 25 miejsc. W tym czasie też stary, walący się budynek stojący na cmentarzu został zastąpiony solidnym domem przedpogrzebowym. W roku 1938 cmentarz, liczący sobie wówczas ponad 250 lat, został całkowicie zniszczony. Jego obszar o powierzchni 0,3 ha porósł roślinnością i zamienił się w zdziczały park, a następnie przerobiono go na tereny zielone. W pobliżu znajduje się Zespół Szkół Katolickich. Nie zachowały się żadne nagrobki, a jedynie pojedyncze ocalałe macewy, które znajdują się na Cmentarzu Komunalnym i w Muzeum w Stargardzie. Teren cmentarza jest jednak wpisany do rejestru zabytków przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie. Na cmentarzu w Stargardzie w latach 1812-1940 pochowano ok. 900 osób. Ostatni znany pochówek miał się odbyć na nim w 1935 lub 1938 roku[1.6]. Liczba nagrobków pochodzących z różnych okresów została ujęta w tabeli[1.1.4].

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] http://mapa.szukacz.pl/, [stan na 24 września 2008].
  • [1.2] Fritz R. Barran, Städte-Atlas Pommern, wydanie drugie poprawione, Leer 1993, s.
  • [1.3] Gerhard Salinger, op.cit., s. 756-757.
  • [1.4] Gerhard Salinger, op.cit., s. 757.
  • [1.5] Gerhard Salinger, op.cit., s. 759.
  • [1.6] http://www.jewishgen.org/cemetery/e-europe/pol-sr.html, [stan na 24 września 2008].
  • [1.1.4] Gerhard Salinger, op.cit., s. 757.