Po raz pierwszy Sośnicowice w kręgu zainteresowania judaistyki pojawiają się pod koniec XVIII wieku. W 1776 r. władze pruskie nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca wszystkich Żydów żyjących po lewej stronie Odry na prawy brzeg rzeki. W nowych miejscach mogli oni zamieszkiwać jedynie we wsiach. Po kilku latach, we wrześniu 1779 r., władze zmieniły jednak zdanie i z kolei nakazały wszystkim Żydom opuszczenie wiosek, a następnie zamieszkanie w miastach. Jako główne miasto zamieszkania wskazano wówczas Gliwice. 17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła pięć kolejnych miast dla Żydów. Były to: Tarnowskie Góry, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary[1.1]. 8 sierpnia 1781 r. król pruski Fryderyk II eksmitował Żydów z górnośląskich wsi, rozkazując im udanie się do miast i wyznaczając jako jedyne zajęcie handel[1.2]. Uczyniono wtedy wyjątek dla czterech wsi: Langendorf (Wielowieś), Czieschowa (Cieszowa), Kraskau (Krasków) oraz Städtel. Właśnie ta ostatnia została przez część badaczy wzięta błędnie za Sośnicowice, podczas gdy w rzeczywistości chodziło o wieś Miejsce. Sośnicowice nosiły co prawda nazwę Städtel (do dzisiaj zresztą są nazywane przez okolicznych mieszkańców „Miasteczkiem”), ale była to jedynie nazwa potoczna. W oficjalnym dokumencie powinna być użyta nazwa pełna, tzn. Kieferstädtel. Poza tym Sośnicowice w 1781 r. były miastem, a nie wsią[1.3].

Najwcześniejsza wzmianka o właściwych Żydach sośnicowickich pochodzi z 1784 roku. W spisie Żydów zamieszkujących Gliwice, znalazła się wówczas adnotacja, że córka Samuela Salomona z Gliwic – Rifka (ur. 1734), mieszka w Sośnicowicach[1.4]. W 1801 r. znajdujemy wzmiankę, że do Sośnicowic przyprowadził się dzierżawca gorzelni Itzig Birawer[1.5].

W warunkach coraz większej liberalizacji pruskiej polityki państwowej, wspólnota żydowska w Sośnicowicach zaczęła wzrost ilościowy. W latach 1812–1847 odnotowano obecność ok. 340 Żydów: 16 rzemieślników (5 rzeźników, 5 szewców, 2 szklarzy, fabrykant łyżek, cieśla, garncarz i garbarz); 22 handlarzy (6 kupców, 2 handlarzy, 8 handlarzy skórami, 3 handlarzy mydłem, handlarz złotem i srebrem, handlarz drobnym towarem i kramarz); 7 szynkarzy lub karczmarzy, rolnik, dzierżawca gorzelni, zarządca, nauczyciel, księgarz, 2 komediantów i 4 komorników[1.6]. Posługi Żydom sośnicowickim udzielał rabin z Gliwic, a od 1814 r. – zamieszkały w Miasteczku kupiec Aaron Samuel Wischnitz (syn rabina Wischnitza z Gliwic). Ok. 1828 r. powstała synagoga. W 1848 r. założono cmentarz żydowski.

Jednakże, od połowy XIX w. rozpoczęła się emigracja do ośrodków przemysłowych na zachodzie Niemiec. Z tego powodu sośnicowiccy Żydzi zaczęli stopniowo opuszczać swoją wioskę. W 1861 r. w wiosce żyło 57 Żydów, a w 1869 r. – już tylko 29. W 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodzili także Żydzi z Sośnicowic.

Po plebiscycie na Górnym Śląsku Sośnicowice pozostały w Niemczech. Stało się tak za sprawą m. in. Żydów, którzy wówczas woleli pozostać przy dotychczasowej przynależności państwowej. Przeciwko podziałowi Górnego Śląska zaangażował się m. in. rabin Samuel Ochs z Gliwic, który wezwał za głosowaniem na Niemcy[1.7]. Pomimo pożądanego rozstrzygnięcia, w trakcie międzywojnia ostatni Żydzi wyprowadzili się z Sośnicowic. Synagoga została wyburzona ok. 1924 roku. W 1938 r. nie było tu już ani jednego Żyda. Podczas „nocy kryształowej” hitlerowcy zniszczyli miejscowy cmentarz żydowski.

Gmina w Sośnicowicach doczekała się opracowania monograficznego pióra Joanny Oczko, znajdującego się w domenie publicznej [dostęp: 19.12.2014].

Nota bibliograficzna

  • Oczko J., Żydzi w Sośnicowicach, s. 1 [online] http://www.kirkuty.xip.pl/sosnicowice_zydzi.pdf [dostęp: 19.12.2014].
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V.
  • Zivier E., Rozwój osadnictwa żydowskiego na Górnym Śląsku, „Zeszyty Gliwickie” 2002, t. 30.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Jaworski W., Z dziejów Żydów bieruńskich, Bieruń Stary 1989, s. 5; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V, s. 36.
  • [1.2] Zivier E., Rozwój osadnictwa żydowskiego na Górnym Śląsku, „Zeszyty Gliwickie” 2002, t. 30, s. 243.
  • [1.3] Oczko J., Żydzi w Sośnicowicach, s. 1 [online] http://www.kirkuty.xip.pl/sosnicowice_zydzi.pdf [dostęp: 19.12.2014].
  • [1.4] Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach, Akta Miasta Gliwice, sygn. 5849/145–146.
  • [1.5] Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Gliwicach, Akta Miasta Gliwice, sygn. 5851/145–146.
  • [1.6] Oczko J., Żydzi w Sośnicowicach, s. 4 [online] http://www.kirkuty.xip.pl/sosnicowice_zydzi.pdf [dostęp: 19.12.2014].
  • [1.7] Kubit B., Rabini gliwiccy, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 139.