Żydzi pojawili się w Trzciannem w XVIII wieku. Według rosyjskiego spisu powszechnego w 1897 r. mieszkało tam 2266 osób wyznania mojżeszowego, co stanowiło ponad 98% populacji – był to największy odsetek ludności żydowskiej ze wszystkich miejscowości Podlasia[1.1].

Społeczność żydowska w Trzciannem nie miała własnego centrum religijnego. Obszar, który zamieszkiwali, należał do kahału tykocińskiego. Tutejsi Żydzi zmuszeni byli więc do korzystania z tykocińskiej synagogi i cmentarza, z czego gmina w Tykocinie miała duże dochody. Mieszkańcy Trzciannego chcieli jednak uniezależnić się. Z tego powodu w 1740 r. wybuchł spór, który zakończył się tym, że trzciańscy Żydzi – Lejba Szlomowicz, Herszko Wulfowicz oraz Byśko Jowelowicz (sędzia duchowny) – zobowiązali się do tego, że nie będą odprawiać nabożeństw i nie założą cmentarza.

Jednak po pożarze, który miał miejsce 15 sierpnia 1778 r., Trzciannemu groziło wyludnienie, co skłoniło starostę knyszyńskiego i goniądzkiego do zezwolenia na budowę w osadzie bożnicy. W XIX w. założono także cmentarz o powierzchni 1,08 ha. Podczas drugiej wojny światowej został on zniszczony, wywieziono mur i macewy; zachowała się tylko niewielka grupa nagrobków z zachowanymi inskrypcjami.

Po pierwszej wojnie światowej populacja Żydów w Trzciannem znacznie spadła. W 1921 r. mieszkało tutaj 1402 Żydów (wciąż niemal wszyscy mieszkańcy miasteczka).

Do wybuchu II wojny światowej wśród gęstej, drewnianej zabudowy było zaledwie sześć murowanych domów, z czego trzy żydowskie. Bezpośrednio przed jej wybuchem liczbę Żydów w miasteczku oszacowano na 2500 osób.

W czerwcu 1941 r., po zajęciu Trzciannego Niemcy najpierw podpalili zabudowę, a następnie spędzili około tysiąca Żydów do stodół we wsi Zubole, gdzie trzymali ich przez tydzień bez jedzenia i wody. Następnie rozpoczęła się seria egzekucji, w których zamordowano ok. 500–800 osób, następnie pochowanych na miejscu. W wyłapywaniu Żydów z kryjówek, a także częściowo w egzekucjach, uczestniczyli polscy kolaboranci[1.2]. Po kilku tygodniach zwłoki ekshumowano i pochowano na cmentarzu żydowskim. W międzyczasie Polacy obrabowali i zdemolowali żydowskie domy.

W Trzciannem jesienią 1941 r. utworzono getto, które zlikwidowano 2 listopada 1942 roku, a około sześciuset osób deportowano do obozu w przejściowego w Boguszach, skąd z kolei kierowano ich do obozów koncentracyjnych i zagłady. W sumie około 1200 Żydów z Trzciannego wywieziono do obozów w Treblince i Auschwitz. Z Zagłady ocalało około 25 osób; niektórzy z nich ukrywali się u Polaków lub w leśnych bunkrach.

Po wojnie wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych lub Izraela[1.3].

Nota bibliograficzna

  • Crago L., Trzcianne [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19391945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, ss. 970–971.
  • Skutnik T., Wierzbicka U., Cmentarze żydowskie na ziemi monieckiej, e-monki.pl [online] http://www.e-monki.pl/historia_skutnik_cmentarze.php [dostęp: 20.06.2014].
  • Trzcianne, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume III, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1337.
  • Wiśniewski A., Żydzi nad Biebrzą, Biebrzański Park Narodowy [online] http://www.biebrza.org.pl/59,historia.html?wiecej=17 [dostęp: 20.06.2014].

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Trzcianne, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume III, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1337.
  • [1.2] Crago L., Trzcianne, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19391945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, ss. 970–971.
  • [1.3] Crago L., Trzcianne [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19391945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 970–971.