Osadnictwo żydowskie w Telszach zaczęło się dość późno. W spisie z 1665 r. nie wymieniono jeszcze żadnego nazwiska żydowskiego; w tym czasie Żydów w mieście jeszcze nie było. Z kolei, w  rejestrze mieszkańców z 1667 r. wpisane zostały 54 nazwiska mieszkańców – pośród nich jedno żydowskie.

Koniec XVII i początek XVIII w. przyniosły okres wojen, a po nich głodu i dżumy. Te wydarzenia negatywnie wpłynęły na sytuację demograficzną Żmudzi. Telsze również nie uniknęły dużych strat. Wskutek klęsk znacznie zmniejszyła się liczba mieszkańców. Zarządcy miasta i właściciele majątków dążyli do jak najszybszego zasiedlenia pustych miast i miasteczek oraz ożywienia ekonomicznego regionu. W praktyce najczęściej polegały one na skłanianiu do osiedlania się Żydów w miastach i miasteczkach Żmudzi.

W dokumencie z 1690 r. mowa o mieszczanach i Żydach. Wspomina się tam także o jarmarkach odbywających się w miasteczku oraz o tym, że mieszczanie i Żydzi byli zobowiązani trzy razy w roku (św. Porcjunkuli, św. Anny, św. Franciszka) oddawać do klasztoru po pół kamienia łoju. Prawdopodobne jest, że właśnie w te dni odbywały się jarmarki.

Handel był bez wątpienia podstawowym czynnikiem, przyciągającym Żydów. W 1721 r. miasteczko otrzymało przywilej targowy, co zintensyfikowało ich osadnictwo. W XVIII w. Żydzi stali się w Telszach dominującą grupą etniczną. W spisie z 1738 r. wspomniano 36 nazwisk rodzin zamieszkujących miasto, 21 z nich były to nazwiska żydowskie. Oblicza się na tej podstawie, że Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców (58%). W inwentarzu z 1738 r. tylko obok 6 nazwisk żydowskich wymienia się zawody: rabin, nauczyciel religii, blacharz, muzykant, introligator, cymbalista. Pozostali Żydzi byli najprawdopodobniej handlarzami.

Innym ważnym dokumentem, na podstawie którego możemy wnioskować o liczbie Żydów w Telszach w XVIII w., jest spis pogłównego z 1765 roku. W mieście znajdowały się wówczas 43 domy żydowskie, a w nich zamieszkiwały 184 osoby (91 mężczyzn, 93 kobiety). W dokumencie niemal w ogóle pominięto informacje o zajęciach Żydów, wspomina się tylko o kilku nauczycielach i browarnikach. Można domniemywać, że większość zajmowała się handlem i rzemiosłem. Świadczy o tym akt kupna parceli z 28 lipca 1768 r., w którym szklarz z miasteczka Benesz Hirszowicz kupił od właścicieli zamku grunt, znajdujący się obok ziemi Żyda blacharza Szmujły. To jedyny znany dokument z XVIII w., w którym wspomniano o Żydach rzemieślnikach w mieście.

W 1775 r. sądy ziemskie i grodzkie zostały przeniesione do Szawli. Decyzja zmniejszyła znaczenie miasta, a zarazem wywarła negatywny wpływ na rozwój ekonomiczny. Zachowały się dokumenty, w których Żydzi żalą się na to, że po przeniesieniu sądów w miasteczku obumarł handel. Jednak przeniesienie sądów nie było wielkim nieszczęściem w porównaniu z tym, co wydarzyło się w Telszach pięć lat później. 14 czerwca 1780 r. około godziny 22.00, z niewiadomych przyczyn zapalił się dom karczmarza Hirsza Jankielowicza. Następnie zajęły się sąsiednie zagrody. W pożarze spaliło się 31 gospodarstw należących do Żydów w mieście. Po kilku dniach, 18 czerwca, wiejący wiatr rozniósł jeszcze tlący się żar z niedogaszonych pogorzelisk, po czym zapaliła się zagroda Żyda Jankiela Gietalewicza leżąca w jurydyce kościelnej. Pożar ten zniszczył wszystkie 6 domów znajdujących się w jurydyce. Z pożogi ocalało tylko 11 zagród mieszczańskich i 6 domów żydowskich. Przed pożarem, w 1775 r. do kahału należało 219 osób; po pożarze w mieście pozostało tylko 6 zagród, w których mieszkało około 60 Żydów. Pozostali rozproszyli się po różnych miasteczkach.

Na podstawie lustracji z 1780 r., opisującej miasto po pożodze, można stworzyć obraz życia Żydów w Telszach. Większość zajmowała się handlem, rzemiosłem, utrzymywaniem zajazdów. Najbogatsi Żydzi zamieszkiwali przy ulicy Lipawskiej. Byli to Wolf Mauszelowicz i Beniasz Mejerowicz. Mauszelowicz stracił we wspomnianym pożarze zajazd z sześcioma pokojami dla gości, spichlerz, kram, stajnię i piwnicę murowaną, a także napoje: wódkę, miód, piwo itd., na łączną kwotę 6900 złotych. Straty Mejerowicza to dwie zagrody, dom czteropokojowy ze sklepem i dwoma spichlerzami obok placu rynkowego, towary przeznaczone na sprzedaż (sukno, kamlot, karton, len, pszenica, żyto, napoje, srebro) – łącznie 16,2 tys. złotych. Razem 43 rodziny żydowskie poniosły straty na sumę 180 150 złotych. W ślad za tą lustracją, Żydzi poprosili władze w Telszach o zwolnienie z płacenia czynszu na okres 10 lat. Natomiast we wrześniu 1781 r. Komisja Skarbowa Wielkiego Księstwa Litewskiego zwolniła wszystkich mieszkańców z pogłównego i akcyzy na okres trzech lat.

Po upływie trzech lat na podstawie spisu sporządzonego przez kahał w Telszach widać, że wspólnota zaczęła się odbudowywać. Mowa już o 30 zagrodach żydowskich i 131 mieszkańcach. Część pogorzelców zbudowała nowe domy, część jako komornicy mieszkała u nowo budujących się.

W końcu XVIII w. status Telsz znacząco się zmienił. W 1791 r. Księstwo Żmudzkie zostało podzielone na trzy powiaty: Rosienie, Szawle i Telsze. 6 grudnia 1791 r. Stanisław August Poniatowski przyznał Telszom prawa miejskie. Na mocy przywileju domy i ziemie podlegały władzy królewskiej, wybierany był magistrat i sąd. Zaktywizowało się życie gospodarcze. Nowa ranga administracyjna spowodowała, że  w latach 1791–1792 szlachta odkupiła od mieszczan oraz Żydów 24 domy i działki.

XIX wiek można uznać za epokę rozkwitu wspólnoty żydowskiej w mieście. Liczba Żydów wciąż wzrastała, społeczność wzmacniała się ekonomicznie, rozwijała się oświata, budowano nowe budynki użyteczności publicznej (przede wszystkim związane z potrzebami religijnymi) itd. Początek tego stulecia nie był jednak korzystny. Rysował się konflikt pomiędzy Żydami i szlachtą dotyczący prawa do produkcji i sprzedaży alkoholu. W latach 1825–1826 szlachta skarżyła się na Żydów, że „roznoszą choroby i zarażają nimi ludzi, męczą możnych, a gdy brak nadziei, grożą, że dopuszczą się kradzieży i rabunków”; zwracano się do cara z prośbą o wygnanie Żydów.

Rozwój miasta nastąpił od lat 30. XIX w. Żydzi zamieszkiwali przede wszystkim wzdłuż głównej ulicy – obecnej Respublikos g. oraz wokół rynku i na pobliskich ulicach. W ty, okresie uformowała się dzielnica żydowska, istniejąca do Zagłady. W 1841 r. w Telszach mieszkało 25 żydowskich rzemieślników: 14 szwaczek, 10 szewców i jeden zegarmistrz. W połowie XIX w. zbudowano pierwszą synagogę. Z czasem ustaliła się liczba czterech: Wielka, Krawiecka, Rzeźników i Żołnierzy. Trzy synagogi znajdowały się w centrum, a jedna trochę dalej, przy obecnej ulicy Aukštoji g. Nazywano ją „domem modlitwy żołnierzy”, ponieważ właśnie w niej żołnierze-Żydzi składali przysięgę carowi.

Nie jest jasne, kiedy w Telszach powstała pierwsza szkoła żydowska. W XIX w. działało kilka chederów. Pierwsza świecka szkoła żydowska dla chłopców powstała w 1849 albo 1859 roku. W 1866 r. powstała szkoła dla dziewcząt. W 1865 r. poeta Jehuda Lejb Gordon założył szkołę, w której wykładano także w języku rosyjskim. Spadła na niego fala krytyki ze strony ortodoksyjnych Żydów, a potem musiał wyjechać z miasta. W 1879 r. założono szkołę rzemieślniczą z internatem dla biednych dziewcząt. W tym okresie były tu też dwie Talmud-Tory, prowadzone przez Szymona Winera i Mosze Frimana. W drugiej połowie XIX w. w Telszach powstała też słynna jesziwa.

Aktywizacja ogarnęła w tym okresie także życie społeczne. W latach nieurodzaju 1869–1872 Żydzi zorganizowali komitet pomocy ubogim. Także podczas epidemii cholery w 1893 r. rabin Gordon założył komitet, pomagający tym, których nie stać było na leczenie. Mimo to, że rabini z jesziwy sprzeciwiali się syjonizmowi, ruch wywarł wpływ również na Żydów w Telszach. W 1889 r. założono organizację Chowewej Syjon, do której po dziesięciu latach działalności należało 41 członków. Pierwsza fala emigracji do Palestyny nastąpiła w drugiej połowie XIX wieku.

W 1870 r. Telsze liczyły 6481 mieszkańców, w tym 4399 Żydów (68%). W 1897 r. liczba mieszkańców spadła do 6 tys., w tym 3088 stanowili Żydów. Coraz silniejszym czynnikiem stawała się emigracja, wzmagana przez antysemityzm w Rosji, zwłaszcza wiadomości o pogromach na Ukrainie. Wielu Żydów udało się do Ameryki Północnej i Południowej oraz Afryki Południowej.

Epoka rozkwitu społeczności żydowskiej w Telszach skończyła wraz z wybuchem wielkiego pożaru 8–10 lipca 1908 roku. Jak donosił „Kurier Litewski”: „…w najgęściej zasiedlonej części miasta, w której mieszkali tylko Żydzi, […] wybuchł pożar. […] płomień ogarnął całą lewą stronę rynku, kasę powiatu i prawie dotarł do cmentarza katolickiego. Do wieczora spłonęło około 100 domów, należących do 43 właścicieli, wśród nich i kilku katolików. Spłonęły 3 synagogi, […] szkoła rabinów, kilka sklepów żydowskich”. Po upływie kilku dni pożar odnowił się, po czym zniszczył praktycznie całe centrum miasta. Katastrofa zmusiła wielu Żydów do opuszczenia miasta.

Po rozpoczęciu I wojny światowej liczba Żydów jeszcze bardziej zmalała. Większość z nich wyjechała w głąb Rosji. Potem miasto znalazło się pod okupacją niemiecką i krótkotrwałą władzą bolszewików. Po zakończeniu wojny liczba Żydów, jak i całej populacji miasta, znacząco się zmniejszyła. W 1923 r. w Telszach znajdowało się 4691 mieszkańców, w tym 1545 Żydów (33%).

Po ogłoszeniu niepodległości Litwy, w 1920 r. Żydzi otrzymali autonomię kulturalną. Na podstawie postanowienia ministra do spraw żydowskich Menachema Sołowejczyka, od 1920 r. wspólnoty żydowskie musiały wybierać swoją Radę. Pomimo sprzeciwu miejskiego rabina, powstała Rada złożona z 11 członków. Istniała ona do zniesienia autonomii w 1925 roku. Żydzi byli też w radzie miejskiej. W 1920 i 1931 r. mandaty uzyskali: Rafael Holtsberg, Mosze Bloch, Izrael Kraim i Szalom Talpijot. W 1934 r. wybrano Moszego Blocha, adwokata Brojdego oraz Mordechaja Lewina.

Większość Żydów w Telszach była religijna. W mieście aktywnie działała Aguda i ortodoksyjne organizacje żydowskie. Choć zasadniczo panowały nastroje antysyjonistyczne, w mieście działało kilka żydowskich partii syjonistycznych i socjalistycznych. Najaktywniejsze były organizacje Ceirej Syjon i Ha-Szomer ha-Cair oraz sportowa Makabi. Liderami miejscowych syjonistów byli: Hanan Sason, Michał Noik, Lejb Tabasznikow, Ester Bloch i Meir Joselewitz. W Poalej Syjon aktywnie działali: Arie Grinker, Szejndl Rabinowicz i Ruwen Katsin. Założycielem i liderem partii syjonistów-rewizjonistów był Mosze Bloch. Do 1920 r. w mieście działał Bund, z takimi działaczkami jak Ryfka Jafe i Motl Maler

Głównym źródłem dochodów w  międzywojniu pozostawały handel i rzemiosło. Było też wielu lekarzy, stomatologów. Rozwijały się usługi i drobny przemysł. Ważnym źródłem utrzymania był wynajem pokoi studentom jesziwy, którzy przyjeżdżali z innych regionów Litwy lub z zagranicy. W 1922 r. powstał Związek Rzemieślników Żydowskich. Ponieważ sytuacja finansowa była trudna, aktywnie pomagały organizacje charytatywne, w tym Gemilut Chesed, założona przez emigrantów żydowskich w Ameryce. Związek Rzemieślników zawarł umowę z lekarzami i aptekarzami narodowości żydowskiej dotyczącą niższych cen za leczenie i leki.

W 1931 r. 81% przedsiębiorstw w mieście należało do Żydów.

Handel w Telszach w okresie międzywojennym

Rodzaj działalności

Ogółem

Należący do Żydów

Bakalie, cukier i używki

7

7

Młyny

1

1

Zakłady mięsne

17

12

Restauracje i zajazdy

3

1

Sklepy spożywcze

6

5

Sklepy z napojami

2

2

Sklepy z tekstylne i futrzarskie

17

17

Sklepy skórzane i obuwnicze

4

4

Galanterie

3

3

Sklepy z kosmetykami i sprzętem medycznym

4

1

Sklepy z zegarkami i optyczne

1

1

Sklepy z materiałami elektrycznymi

1

0

Sprzedaż narzędzi i wyrobów metalowych

4

3

Sklepy mechaniczne

2

1

Stacje paliwowe

2

2

Księgarnie

1

1

Sklepy detaliczne

3

2

 

W tymże 1931 r. w Telszach działało 48 zakładów, z czego 24 należały do Żydów.

Przemysł i usługi w Telszach w okresie międzywojennym

Typ zakładu

Ogółem

Należace do Żydów

Ciepłownie

3

0

Przemysł chemiczny

2

1

Tekstylia

5

2

Produkcja drewna i mebli

2

0

Drukarnie

2

1

Przemysł spożywczy

21

11

Ubranie, obuwie

2

2

Fryzjer, jubiler

4

4

 

Większość sklepów żydowskich były to małe sklepiki, w których pracowała cała rodzina. Było też kilka większych: „Materiały” S. Naftalina, „Obuwie” L. Hercowicza, „Drogie Prezenty” Wolperta, „Hurtowa sprzedaż tytoniu” braci Brojde. Przy rynku znajdowały się piekarnie, domy publiczne, restauracje i karczmy, których właścicielami byli Żydzi. W Telszach były też krawcowe, szewcy, rymarze, stolarze, kowale, fryzjerzy, zegarmistrze, a także przewoźnicy i tragarze oraz kilku żebraków. Były też dwa banki: Żydowski Bank Ludowy oraz oddział Kredytowego Stowarzyszenia Wspólnoty Żydów na Wsparcie Rolnictwa.

W 1926 r., po wyborze Antanasa Smetony na prezydenta Litwy, pojawił się bojkot handlu żydowskiego. Organizacja handlowców litewskich „Verslas”, wspierana przez instytucje rządowe, najaktywniej agitowała do bojkotu sklepów i firm należących do Żydów. Litewscy przedsiębiorcy zaczęli powoli wypierać Żydów z głównych gałęzi przemysłu. Wiele spółek żydowsko-litewskich przeszła pod kontrolę udziałowców litewskich. W 1927 r. otwarto linię kolejową. Przewoźnicy utracili źródło dochodów, co zmusiło większość z nich do opuszczenia miasta lub przekwalifikowania się.

W okresie międzywojennym w Telszach funkcjonowały 4 synagogi. W Wielkiej Synagodze odbywały się nabożeństwa, ale także wiece z udziałem rabinów, ważnych przedstawicieli społeczności, działaczy partyjnych, gości. Dwa razy w roku rabin miasta Zew Lejb Bloch wygłaszał uroczyste kazanie. Podczas świąt Rosz ha-Szana i Jom Kipur w synagogach zbierali się wszyscy Żydzi, nawet niereligijni.

Po I wojnie światowej Telsze stały się jednym z najsłynniejszych ośrodków studiów religijnych w całym świecie żydowskim. Zawdzięczały to przede wszystkim rosnącej randze tutejszej jesziwy, założonej w 1875 albo 1880 r. (w archiwach pojawiają się różne daty) przez Icchaka Openheima, Meira Atlasa, Zalmana Abla, przy finansowym wsparciu Owadji Lachmana. Jesziwa rozwinęła się po 1884 r., gdy na jej czele stanął rabin Eliezer Gordon. Gordon urodził się pod Wilnem w 1841 roku. Studiował w Kownie u Izraela Salantera, potem pełnił obowiązki rabina w Kielmach i Słobódce. Gordon unowocześnił program studiów w jesziwie. Studenci płacili czesne, wprowadzono podział na klasy w zależności od poziomu wiedzy. Gordon wraz Szymonem Szkopem stworzył system edukacyjny, który później przyjęto w większości jesziw w  Ameryce. Gordon kierował szkołą do śmierci w 1910 roku. W 1919 r. w jesziwie studiowało 162 studentów, a w 1936 r. – już 440 studentów. Ten drugi etap rozwoju szkoła zawdzięczała kierującym nią rabinom Josefowi Lejbowi Blochowi i Chaimowi Rabinowiczowi. W latach 1927 i 1933 jesziwę odnowiono. Zostało zbudowanych kilka nowych budynków, w tym administracja i internat. W ostatnim roku działania, 1940 r., szkoła miała 500 słuchaczy. Została zlikwidowana przez władze sowieckie, a jej budynki znacjonalizowane. Studenci rozproszyli się po świecie. Część wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie już w 1941 r. w Cleveland powstało Rabbinical College of Telshe. W Telszach działały też inne religijne ośrodki oświatowe. Wiadomo, że w 1905 r. w całym okręgu funkcjonowały 62 chedery. W 1920 r. w Telszach została założona szkoła czteroletnia, która przygotowywała uczniów do studiów w jesziwie. Ponadto, w okresie międzywojennym w mieście istniały Talmud-Tory.

W 1920 r. otwarto gimnazjum dla dziewcząt, należące do sieci Jawne, z językiem wykładowym hebrajskim. W 1921 r. do gimnazjum uczęszczało 136 uczennic. Działało 6 klas: 4 gimnazjalne i 2 przygotowawcze. Zatrudnionych było 6 nauczycieli. W 1922 r. zmieniono nazwę, zmieniono też profil na ortodoksyjny. W 1929 r. do gimnazjum uczęszczało 116 uczennic, a w 1934 r. – 52 uczennice. W 1923 r. gimnazjum wizytował inspektor Ministerstwa Oświaty, który w swoim raporcie napisał, że wokół szkoły jest brudno i hałaśliwie. Dyrektor Glocberg został przedstawiony jako dobry pedagog i porządny człowiek, który jednak nie potrafił nauczyć uczennic czystości i porządku.

Od 1920 r. w Telszach zaczęło działać przedszkole oraz dwie szkoły początkowe dla dziewczynek i chłopców, wszystkie należące do sieci Jawne. W mieście również istniało seminarium dla nauczycieli, należące do Jawne, którym kierował Abram Mordechaj Wesler. Od jesieni 1928 r. w Telszach odbywały się kursy dla nauczycieli żydowskich. W 1929 r. do seminarium uczęszczały 204 osoby. Do 1936 r. seminarium opuściło sześć roczników nauczycieli, a dyplomy pedagogów otrzymało 101 osób.

W okresie międzywojennym także działała wspierana przez środowiska syjonistyczne szkoła Tarbut, lecz nie miała takiego znaczenia jak szkoły religijno-ortodoksyjne. W 1936 r. w instytucjach różnych szczebli naukowych uczyło się około 950 uczniów i studentów. Wszystkie szkoły zostały zlikwidowane w 1941 r., gdy Litwa znalazła się pod okupacją Niemiec. Jeszcze jednym istotnym ośrodkiem kultury była biblioteka żydowska, gromadząca zbiory w języku jidysz i hebrajskim.

W 1919 r. organizacja OZE założyła szpital żydowski przy ul. Lipawskiej. Na szefa placówki powołany został doktor P. Szymkiewicz. Z braku środków innego personelu medycznego nie zatrudniono (za wyjątkiem felczera). W szpitalu brakowało łóżek, a personel medyczny nie zostawał na noc – pacjenci pozostawali bez opieki. Leki dostarczała apteka Goldnera. Dopiero na początku lat 30. Żydzi unowocześnili system opieki zdrowotnej. Ok. 1930 r. pod obecnym adresem Gedimino g. 4 rozpoczęto budowę nowego szpitala pod nadzorem bractwa Bikur Cholim, przy finansowym wsparciu emigrantów w Ameryce. 5 stycznia 1934 r. został zatwierdzony statut. W obiekcie znajdowało się 16 łóżek; oddziały: terapeutyczny, ginekologiczno-położniczy, chirurgiczny. Powstał także blok operacyjny i laboratorium. Kierownikiem szpitala był doktor Menuchin. Do placówki przyjmowano także pacjentów innych narodowości.

W okresie międzywojennym relacje między Litwinami i Żydami na ogół były poprawne. Pojawiały się jednak ekscesy antysemickie, a nawet oskarżenia o mordy rytualne. W 1935 r. oskarżono miejscowych Żydów o porwanie kilkorga dzieci chrześcijańskich. Antysemici zainicjowali rozruchy, Żydom wybito okna w sklepach, kilka osób ucierpiało. Sytuację uspokoiła interwencja policji. W październiku 1935 r. komendant wojskowy w Telszach ukarał 18 podżegaczy.

25 czerwca 1941 r. wojska niemieckie zajęły Telsze. Komendantem miasta i okręgu został major lotnictwa Alfonsas Svilas. Rozpoczęło się prześladowanie komunistów i Żydów. W okolicach Telsz znane są trzy miejsca masowych mordów na Żydach: Rajnie (3 km od Telsz), Gierule (8 km od Telsz) oraz w okolicy mleczarni „Žemaitijos pienas”. 27 czerwca 1941 r. Litwini wypędzili Żydów z domów, ustawili ich w kolumny, po czym zaprowadzili do majątku w Rajniach. Utworzono tu tymczasowy obóz koncentracyjny. Żydów rozlokowano w małych pomieszczeniach przy dworze, a ich pozostawiony dobytek został skonfiskowany przez okupantów lub rozkradziony. Na Żydów nałożono także obowiązek oddania kosztowności i pieniędzy. Masowe mordy rozpoczęły się 30 lipca 1941 r. (wedle innych źródeł – 20–21 lipca). Egzekucje nadzorowało gestapo, ale brali w nich udział litewscy policjanci i cywile. Mężczyźni (powyżej 14 lat) zostali oddzieleni od kobiet i dzieci. W kilkudziesięcioosobowych grupach zaprowadzono ich do rowów w lesie (200–300 metrów od obozu) i rozstrzelano. Łącznie stracono tam od 840 do nawet 1500 osób. W obozie w Rajniach więzion nie tylko ludność żydowską z Telsz, ale także z Worni, Olsiad, Retowa i Łuknik. Po tygodniu kobiety z dziećmi przewieziono do kolejnego obozu, znajdującego się w Gierulach. Powodem był odór gnijących zwłok i zagrożenie epidemią. Tam kobiety i dzieci zostały rozlokowane w stodołach, w których stały piętrowe prycze, zbite z płyt. W obozie mieściła się komendantura niemiecka i niewielki punkt medyczny. W barakach panował brud i wszawica. Uwięzione kobiety próbowały szukać pomocy u duchownych i władz litewskich. Biskup telszański Stugaitis podczas kazań w katedrze kilkakrotnie potępił tych, którzy dokonali mordu na Żydach. Z powodu epidemii (dur brzuszny, dyfteryt i inne) umarło wiele dzieci.

28 sierpnia 1941 r. do obozu przybyły dwa samochody z uzbrojonymi mężczyznami. Rankiem następnego dnia kobiety spędzono na obozowy plac. Młode kobiety (do 30 lat) oraz dziewczynki uszeregowano po prawej stronie, starsze kobiety i małych chłopców – po lewej stronie. Po selekcji 400–500 młodych kobiet i dziewcząt wysłano do getta, tworzonego w Telszach. Pozostałe kobiety i chłopców rozstrzelano. Ofiary prowadzono grupami do zagajników, rozbierano, kazano stawać na skraju dołu, mordowano. Egzekucje trwały dwa dni. Mordercami byli Litwini z oddziałów ochrony wewnętrznej i policjanci. W dniach 29–30 sierpnia 1941 r. zamordowano od 1580 do nawet 3000–4000 kobiet i dzieci. Wiele dzieci zgładzono strzałem w głowę albo żywe wrzucono do dołu ze zwłokami. Odzież ofiar została przywieziona do Telsz i rosprzedana mieszkańcom. Część odzieży, kosztowności i pieniędzy została skradziona przez oprawców.

1 września 1941 r. okupanci utworzyli getto. Umieszczono w nim kobiety z obozów, upychając je w kilku małych domkach. Brakowało mebli i pościeli. Więźniarki spały na podłodze, jedzenia prawie nie otrzymywały. Wysyłano je do prac polowych w okolicznych wioskach. Na podstawie rozporządzenia komisarza okręgowego z Szawli, getto w Telszach miało zostać zlikwidowane przed końcem roku. Około 400 Żydówek zostało rozstrzelanych 23–24 grudnia 1941 roku.

Ocalało ok. 30 osób. Ukrywali je duchowni katoliccy. Biskup Telsz od 1944 r. Vincentas Borisevičius już po likwidacji getta ukrywał zbiegłe Żydówki. Wspierał również Żydów, którzy ukrywali się we wsiach u niektórych księży. W lipcu 1944 r. pomógł uwolnić z więzienia czteroletnią dziewczynkę nazwiskiem Blat, ratując ją od śmierci. W 1946 r. został rozstrzelany przez Sowietów za domniemane związki z podziemiem antykomunistycznym. Ukrywali Żydów też księża Pranciškus Ramanauskas, Justinas Staugaitis, K. Prialgauskas. Tytuły „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” za uratowanie Żydów otrzymali mieszkańcy Telsz: Jonas i Ona Žilevičiai, Albinas Žilevičius, Stasė Brazauskienė.

Po wojnie w mieście istniała niewielka wspólnota żydowska. Oficjalnie gminę wyznaniową zarejestrowano w 1993 roku. Inicjatorem odrodzenie był Rafaelis Genys, urodzony w 1923 r. w Retowie, podczas II wojny światowej służący w 16. dywizji litewskiej [Armii Czerwonej], uczestnik bitw pod Stalingradem i Kijowem. W 2006 r. do gminy należało 9 członków, mieszkających w Telszach i Worniach. Ich głównym zajęciem była troska o dziedzictwo kulturalne i materialne Żydów w mieście, podtrzymywanie relacji z Żydami na świecie itd. Z inicjatywy gminy pod koniec XX w. cmentarz został odnowiony i uporządkowany, specjalnymi słupkami oznaczono granice dawnego getta, uporządkowano miejsca masowych mordów, odsłonięto kilka tablic pamiątkowych.

Na podstawie tekstu Telšiai, opublikowanego na portalu Žydai Lietuvoje pod adresem http://www.zydai.lt/lt/content/viewitem/719/  [dostęp: 01.03.2018], za zgodą Wydawcy. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Drukuj