Tarnogród został lokowany w r. 1567, jako miasto królewskie na prawie magdeburskim, na mocy przywileju wydanego przez króla Zygmunta II Augusta na prośbę wojewody sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego, ówczesnego dzierżawcy starostwa krzeszowskiego (województwo bełskie), na którego obszarze leżała osada. Założono go nieużytkach zwanych „Cierńgrodem”. Miasto, lokowane na tzw. surowym korzeniu posiada zachowane do dziś, wyraźne cechy regularnego założenia renesansowego. W północnej części zaprojektowano prostokątny rynek (160 x 140 m), będący jednym z największych w Polsce, wokół którego, od południa i od północy rozplanowano sieć ulic w układzie szachownicowym. Od momentu założenia aż do końca XVIII w. miasto otoczone było wałami i palisadami, posiadało też 4 bramy obronne.

Od 1569 r. miasto posiadało przywilej zabraniający osadnictwa żydowskiego (de non tolerandis Judaeis), wkrótce jednak cofnięty. W 1588 r. starostwo zostało mocą konstytucji sejmowej przekazane na własność hetmana wielkiego i kanclerza koronnego Jana Zamoyskiego, wchodząc 2 lata później w obręb nowo utworzonej ordynacji.

Aż do połowy XVII w. miasto szybko rozwijało się pod względem demograficznym i ekonomicznym. Sprzyjały temu zarówno korzystne położenie na szlaku handlowym pomiędzy Lublinem a Jarosławiem, posiadane przywileje na jarmarki i targi, jak też brak w pobliżu konkurencyjnych ośrodków handlowych. W Tarnogrodzie rozwijało działało ponad 140 rzemieślników (miecznicy, pancernicy, haftnicy, iglarze i złotnicy).

Stopniowy upadek miasta datuje się od połowy XVII w. — najazdy Tatarów (1622–1623, 1672), Kozaków Chmielnickiego (1648) i Szwedów oraz Siedmiogrodzian Rakoczego (1655–1657), a także związane z nimi epidemie (w latach: 1600, 1625, 1652, 1703 i 1722) i pożary (w latach: 1650, 1693, 1694) przyniosły poważne zniszczenia i spadek liczby mieszkańców. Stan ten pogłębiły nieszczęścia w początkach następnego stulecia: wojna północna (1700–1721) oraz kolejne epidemie (1703, 1720). W 1715 r. w mieście zawiązano antysaską konfederację tarnogrodzką. Po krótkim okresie pokoju i odbudowy Tarnogród ucierpiał ponownie podczas konfederacji barskiej.

W 1772 r. podczas I rozbioru Polski, miasto wraz z większością Ordynacji Zamojskiej zostało zajęte przez Austriaków i znalazło się w granicach Galicji. W 1809 r. Tarnogród wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament lubelski), a w 1815 r. — w Królestwie Polskim (województwo, a następnie gubernia lubelska). W latach 1810–1842 miasto stanowiło ośrodek powiatu. W 1869 r. Tarnogród został przekształcony w osadę i stracił prawa miejskie.

Głównym źródłem dochodów mieszkańców było rolnictwo, mniejszą rolę odgrywały rzemiosło i handel. W 1908 r. powstały w mieście dwie spółdzielcze instytucje kredytowe: Tarnogrodzkie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe i Tarnogrodzkie Towarzystwo Kredytowe. W 1910 r. uruchomiono szpital gminny. W czasie I wojny światowej, w latach 1915–1918, stacjonowały w Tarnogrodzie wojska austriackie.

Po odzyskaniu niepodległości (gmina w powiecie biłgorajskim), w mieście działały polskie i żydowskie partie polityczne, a także stowarzyszenia kulturalno-oświatowe — polskie, żydowskie i ukraińskie. W 1921 r. w Tarnogrodzie największą grupą etniczno-wyznaniową byli Żydzi, stanowiący 47% mieszkańców. Katolików było 40%, prawosławni stanowili niecałe 13%.

14 września 1939 r. miejscowość została zajęta przez Niemców, 24 września 1939 r. do Tarnogrodu weszła na krótko Armia Czerwona, a 5 października 1939 r. — ponownie Niemcy. W 1942 r. niemal wszyscy żydowscy mieszkańcy Tarnogrodu (getto z 2,6 tys. mieszkańców) zostali zamordowani na miejscu lub wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu. W związku z planami kolonizacji Zamojszczyzny, 30 lipca 1943 r. wysiedlono z osady ok. 1 tys. pozostałych mieszkańców narodowości polskiej. Trafili oni głównie do obozów w Bełżcu, Zwierzyńcu, Zamościu lub do obozu na Majdanku w Lublinie, a także do Niemiec.

Tarnogród został wyzwolony 23 lipca 1944 r. przez oddziały sowieckie przy wsparciu miejscowych oddziałów Batalionów Chłopskich. Część spośród wysiedlonych mieszkańców powróciła do miasta w latach 1945 i 1946. Po zakończeniu wojny, ok. 600 Ukraińców z Tarnogrodu zostało przesiedlonych do ZSRR.

Po 1945 r. Tarnogród stanowił siedzibę gminy w województwie lubelskim (1975–1998 — zamojskim). W 1987 r. odzyskał prawa miejskie. Od 1999 r. przynależy do powiatu biłgorajskiego.

Bibliografia

  • Bondyra W., Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin 1992.
  • Depczyński W., 1567–1967 — Monografia historyczno-gospodarcza, Tarnogród 1970.
  • Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
  • Zarębska T., Tarnogród — przykład szesnastowiecznej urbanistyki polskiej, [w:] Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, Zamość 1969.
Drukuj