W 1788 r. wybitny działacz gospodarczy schyłkowego okresu Rzeczypospolitej Tomasz Ostrowski stworzył tu ośrodek przemysłu hutniczego, wykorzystujący miejscowe rudy żelaza. W 1793 r. osada znalazła się w zaborze pruskim, od 1807 r. – w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie). Ok. 1820 r. nastąpiła rozbudowa zakładów metalurgicznych. Od 1824 r. rozpoczął się rozwój przemysłu wełnianego (m. in. manufaktura tkacka F. Stumpfa, przędzalnia A. Ofermana i M. A. Steinmana), dla którego sprowadzono tkaczy, głównie Niemców. Prawa miejskie uzyskał Tomaszów w 1830 roku.

Po regresie gospodarczym w latach 30. i 40. XIX w. (m. in. wysokie cła importowe w Rosji) nastąpił ponowny rozwój. Od 1851 r. funkcjonowała fabryka dywanów, jedna z największych w Europie. W 1885 r. wybudowano połączenie kolejowe. W 1911 r. uruchomiono fabrykę sztucznego jedwabiu.

W pierwszych dziesięcioleciach XX w. stanowił nadal ważny, znaczący ośrodek przemysłowy. W latach 1905–1907 wybuchały tu strajki i manifestacje robotnicze, starcia z wojskiem i policją rosyjskim. Charakterystyczne dla miasta było duże skupisko Żydów, w 1939 r. liczące 13 tys. osób.

5–6 września 1939 r. w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego trwały walki obronne 13. dywizji piechoty Armii „Prusy”. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940–1942 funkcjonowało getto, przez które przeszło ponad 20 tys. osób, z których ok. 15 tys. wywieziono do ośrodka zagłady w Treblince. W okresie 1939–1944 działał też areszt policji niemieckiej (ponad 2 tys. więźniów). Okolice Tomaszowa stanowiły rejon działalności oddziałów partyzanckich, m.in. Hubalczyków, Armii Krajowej, Gwardii Ludowej. 6 sierpnia 1942 r. doszło tu do bitwy oddziału Gwardii Ludowej z niemiecką żandarmerią i gestapo.

W latach 1945–1949 w Tomaszowie funkcjonował obóz odosobnienia dla niemieckiej ludności cywilnej w Polsce. Aż do 1953 r. miasto stanowiło rejon działalności organizacji antykomunistycznych, m. in. Wolności i Niezawisłości oraz „Armii Podziemia”. W 1948 r. miasto stało się siedzibą powiatu. Od 1999 r. ponownie jest stolicą powiatu w województwie łódzkim.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj