Cmentarz w Tarnowie przy ul. Szpitalnej należy do najstarszych żydowskich nekropolii w Polsce. Dokładna data jego założenia nie jest znana. Na podstawie zachowanych materiałów źródłowych można zakładać, że istniał już w 1581 r.

Cmentarz założono poza miastem, na terenie wsi Pogwizdów. Na przestrzeni wieków jego powierzchnia była sukcesywnie powiększana. Wiadomo, że zakupu gruntów dokonywano między innymi w 1840 r., 1893 r., 1900 r. i 1924 roku.

Podczas I wojny światowej na cmentarzu chowano ciała żołnierzy poległych podczas walk w okolicach Tarnowa.

W latach Zagłady cmentarz stał się miejscem masowych egzekucji. Niemcy rozstrzelali tu tysiące osób. Szacuje się, że w zbiorowych grobach spoczywa około trzech tysięcy ciał ludzi zgładzonych na cmentarzu oraz zmarłych i zabitych w getcie. Na terenie cmentarza znajdują się także indywidualne groby ofiar hitleryzmu.

Podczas wojny Niemcy częściowo zniszczyli cmentarz. Na ich rozkaz macewy wyrywano z ziemi i wykorzystywano do utwardzania dróg i chodników.

Do dziś na powierzchni 3,2 ha zachowało się około 3000 nagrobków. Najstarszy z nich upamiętnia kaznodzieję i znawcę kabały Chaima syna Icchaka, zmarłego w dniu 5 szewat 5437 r. (według kalendarza gregoriańskiego 08.01.1677 roku)[1.1].

Na cmentarzu znajduje się także ciekawy zespół nagrobków XVIII-wiecznych. Na terenie nekropolii obok tradycyjnych macew można odnaleźć także nagrobki w formie przypominających sarkofagi tumb, ściętych trójkątów zwieńczonych przypominającymi odwrócone szyszki sterczynami, obelisków, kolumn oraz rozbudowane nagrobki typu architektonicznego. Stanowią one kamienny zapis zróżnicowania społeczności tarnowskich Żydów oraz procesu przenikania kultur.

Tarnowski cmentarz jest miejscem pochówku wielu wybitnych osobistości. Spoczywają tu między innymi rabini i cadycy:

  • Szmuel Szmelke Segal Horowic syn Jehoszuy Arocha (zm. w 1713 roku), przez 40 lat rabin Tarnowa, autor kilku opracowań o tematyce religijnej,
  • Icchak Ajzyk Lewkowicz (zm. w 1754 roku), od 1724 roku rabin tarnowski,
  • Icchak syn Jakowa Chaima (data śmierci nieznana), rabin Tarnowa po śmierci Icchaka Ajzyka Lewkowicza,
  • Izrael Rapaport syn Abrahama Abele (zm. w 1881 r.), rabin Tarnowa w latach 1844-1881,
  • Abraham Abele Schnur (zm. w 1917 r.), rabin w Oświęcimiu, a od 1899 r. w Tarnowie,
  • Meir Arak syn Arona Jehudy (zm. w 1925 roku), rabin w Złotym Potoku, Jazłowicach i Buczaczu, autor licznych opracowań o tematyce religijnej,
  • Arie Lejbusz Halbersztam syn Jecheskiela Szragi z Sieniawy (zm. w 1930 r.), cadyk z Tarnowa, do jego grobu wciąż pielgrzymują chasydzi z kręgu sądecko-bobowsko-sieniawskiego.
  • Jechiel Horowic syn Meira z Dzikowa (zm. w 1928 r.), przywódca chasydów w Pokrzywnicy, od 1892 roku rezydujący w Tarnowie,
  • Naftali Horowic syn Jechiela (zm. w 1931 r.), chasydzki rabin w Pokrzywnicy, po śmierci ojca osiadł w Tarnowie,
  • Chaim Eliezer Unger syn Jakowa Icchaka z Żabna (zm. w 1907 r.), cadyk, wnuk Izraela Elimelecha z Żabna, mieszkający w Radłowie, a następnie w Tarnowie,
  • Eliezer Horowic syn Abrahama Chaima Horowica z Połańca (zm. w 1942 r.), rabin w Grodzisku, następnie w Tarnowie, założyciel miejscowej jesziwy, zabity podczas drugiej wojny światowej.

Znajdują się tu grobowce znanych żydowskich rodzin: Maschlerów, Merzów, Szancerów, Aberdamów. Pochowany jest tu znany pisarz Mordechaj Dawid Brandstaetter (zm. w 1928 r.). 

Oryginalna brama wejściowa, przez którą przeszły setki Żydów prowadzonych na śmierć, znajduje się od 1991 r. w Muzeum Holokaustu w Nowym Jorku. Oryginał zastąpiono kopią.

Przy wejściu znajduje się wzniesiony w początkach XX w. dom przedpogrzebowy. W jego wnętrzu zachował się kamienny stół, służący do rytualnej ablucji zwłok.

W 1946 r. Dawid Beckert ustawił na cmentarzu pomnik, do budowy którego wykorzystał złamaną kolumnę pochodzącą z ruin Nowej Synagogi w Tarnowie. Pod kolumną na granitowej tablicy wyryto napis w językach hebrajskim i polskim: „Tu spoczywa 25 000 Żydów wymordowanych bestialsko przez zbirów niemieckich w czasie od 11.VI.1942 roku do 5.XI. 1943 roku". U góry tablicy wyryty jest napis hebrajski – cytat z wiersza Nachama Bialika: „A słońce świeciło i nie wstydziło się".

W sierpniu 1987 r. cmentarzem zainteresowała się Fundacja Rodziny Nissenbaumów. W lutym 1989 r. została zawarta umowa w zakresie odbudowy muru, w sierpniu rabin Aaron Teitelbaum zwrócił się do Fundacji z prośbą o niezależne zajęcie się cmentarzem. 28 sierpnia 1989 r. Fundacja otrzymała w tym zakresie specjalne pełnomocnictwo. Na jego mocy Fundacja wykonała - przy finansowym udziale rabina Aarona Teitelbauma, rabina Chaskela Bessera i innych osób oraz Urzędu Miejskiego w Tarnowie – 152 m ogrodzenia murowanego z cegły i 137 m ogrodzenia z przęseł metalowych na cokole betonowym.

W lutym 1988 r. powstał w Tarnowie Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, z którego inicjatywy prowadzone są prace porządkowe i renowacyjne na cmentarzu. Odnowiono ogrodzenie, a od 2000 r. cmentarz jest systematycznie czyszczony.

Klucz do bramy cmentarza udostępniają:

  • - Tarnowskie Centrum Informacji (Rynek 7, tel. 14 688 90 90),
  • Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Rynek 20-21, tel. 14 621 21 49).

 

Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-22 w dniu 28.09.1976 r.

Punkt na mapa.szukacz.pl

Punkt na mapy.google.pl

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Hońdo L., Cmentarz żydowski w Tarnowie, Kraków 2001, s. 66.