Od końca X w. tereny obecnego Podlasia, na których leży Tykocin, stanowiły pogranicze Polski, Rusi i Jaćwieży (a potem Litwy), przedmiot kilkuset letniej rywalizacji. W następnym stuleciu w okolicach dzisiejszego miasta powstał polski gród obronny, zaś w XIII w. – niewielka osada, założona przy przeprawie przez rzekę Narew. W 1425 r. książę Janusz I Starszy nadał jej prawa miejskie, ale jeszcze tego samego roku miasto znalazło się pod panowaniem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wkrótce książę Witold nadał tutejsze dobra możnowładczemu rodowi Gasztołdów. Dzięki opiece nowych gospodarzy Tykocin zaczął szybko rozwijać się — w 1437 r. istniała tu już parafia katolicka, a w 1479 ufundowano klasztor  Bernardynów, a miasto stało się znaczącym ośrodkiem handlowym (w 1522 r. powstała gmina żydowska). W 1542 r., po wygaśnięciu rodu Gasztołdów, miasto stało się własnością monarszą, a Zygmunt II August ustanowił tu nowe starostwo, nakazując budowę zamku, mającego pełnić rolę rezydencji, skarbca i fortecy.

W 1569 r., po unii lubelskiej, Tykocin został przyłączony do Korony wraz z całym województwem podlaskim. W latach 70. XVI w. w Tykocinie mieszało ok. 2,5 tys. osób; działały tu 72 karczmy i zajazdy. W XVII w., na skutek wojen i epidemii, miasto podupadło, zmniejszyła się też znacząco liczba ludności. W czasie potopu szwedzkiego, w 1655 r. Szwedzi zajęli, a następnie zniszczyli częściowo tykocińską twierdzę. W 1661 r. starostwo tykocińskie na mocy konstytucji sejmowej przekazano na własność Stefanowi Czarnieckiemu, jako dowód uznania za jego zasługi wojenne dla Ojczyzny. Po śmierci hetmana Tykocin przeszedł wraz z ręką jego jedynej córki na ród Branickich herbu Gryf. Podczas wojny północnej bawiący na zamku tykocińskim król August II Wettin ustanowił Order Orła Białego (1705 r.).

W 1741 r. miasto zostało zniszczone przez pożar, po którym jego ówczesny właściciel — Jan Klemens Branicki zlecił kompleksową odbudowę — wzniósł nowy kościół św. Trójcy dla sprowadzonych Misjonarzy, rozpoczął budowę nowego klasztoru Bernardynów. Nie zapobiegło to jednak stopniowej utracie znaczenia na rzecz pobliskiego Białegostoku, będącego siedzibą rodową Branickich.

W 1795 r., w wyniku trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej, Tykocin znalazł się w zaborze pruskim. Na mocy pokoju w Tylży, od 1807 r. należał do Księstwa Warszawskiego, zaś od 1815 r. — Królestwa Polskiego (zabór rosyjski). W 1831 r. pod miastem stoczono jedną z bitew powstania listopadowego. W drugiej połowie XIX w. Tykocin stał się niewielkim, podupadłym gospodarczo ośrodkiem, zamieszkiwanym głównie przez ludność żydowską, a w mniejszym stopniu polską i białoruską. Rosnące ubóstwo przyczyniło się masowej emigracji do Ameryki Północnej, która nastąpiła pod koniec stulecia.

W okresie międzywojennym, pomimo wzrostu liczby ludności — do ok. 4 tys., miasto należące po 1918 r. do województwa białostockiego, nie podniosło się z upadku i nie odzyskało dawnego znaczenia. We wrześniu 1939 r. Tykocin znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej i został włączony do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W czerwcu 1941 r., po przesunięciu się linii frontu, miasto znalazło się pod okupacją niemiecką, wchodząc w skład nowoutworzonego Bezirk Białystok. W czasie okupacji wymordowana została niemal cala ludność żydowska Tykocina, a na skutek działań wojennych zniszczeniu uległo ok. 60% zabudowy.

W 1950 r. Tykocin utracił prawa miejskie, które odzyskał dopiero po 43 latach. Współcześnie jest ośrodkiem gminy w powiecie białostockim województwa podlaskiego. Dzięki unikatowemu w skali regionu zespołowi cennych zabytków stał się ważnym centrum turystycznym.

Bibliografia

  • Maroszek J., Nagórski W., Tykocin. Miasto królewskie, Tykocin 2004.
  • Monkiewicz W., Tykocin, Warszawa 1983.
  • Roszkowski W., Tykocin. Miasteczko bajeczka, Białystok 2003.
Drukuj