Data początków osiedlania się Żydów w Trzcielu (niem. Tirschtiegel) nie jest znana. W wyniku wielkiego pożaru w 1655 r. (w czasie wojny polsko-szwedzkiej) spłonęły wraz z ratuszem wszystkie dokumenty miejskie. Mimo ich braku przyjmuje się, że mogło to nastąpić już w średniowieczu.

Pierwszy zachowany dokument świadczący o obecności Żydów w Trzcielu pochodzi z 1745 roku. Jest to statut nadany Żydom przez właściciela miasta, Ludwika Szołdrskiego, sporządzony w języku niemieckim. Nie wiadomo, czy jego adresaci byli już od jakiegoś czasu w mieście obecni, czy dopiero pojawili się. Być może, powrócili po dłuższej nieobecności, gdy miasto odbudowywało się po szwedzkich zniszczeniach. 90% Żydów jako miejsce osiedlenia się wybrało Nowy Trzciel. Spis ludności żydowskiej z 1765 r. w celu ustalenia pogłównego wykazał 223 Żydów. W 1770 r. zbudowali w Nowym Trzcielu drewnianą synagogę. Na jej temat nic nie wiadomo.

Według pruskiego spisu z 1793 r. w Trzcielu mieszkało 253 Żydów. Zajmowali się głównie handlem, dochodowym dzięki położeniu miasta na szlaku z Poznania do Frankfurtu nad Odrą. W 1833 r. w mieście powstała szkoła żydowska. Do 1851 r. nauczycielem w niej był późniejszy rabin i kaznodzieja, dr Gustaw Gottheil (zm. w 1903 w Nowym Jorku).

3 grudnia 1869 r. powstał statut gminy. Wymienia się w nim miejscowości, które współtworzyły gminę synagogalną. Są to: Dübnow, Jasieniec, Hameritzke, Jabłonka Nowa, Jabłonka Stara, Lubień, Lutol Mokry, Łęczno, Miedzichowo, Neumühle, Papiermühle, Prądówka, Rybojady, Siercz, Szklarka Trzcielska, Trzciel, Waldvorwerk, Zachodzko[1.1]. Gmina używała również pieczęci. Była to pieczęć okrągła, o średnicy 2,5 cm, przedstawiająca w środku dwa koronowane zwrócone do siebie profilem lwy trzymające pomiędzy sobą tablice dekalogu. Dokoła znajdował się napis otaczający rysunek: „Vorstand der Synagogen-Gemeinde /u góry/ *zu Tirschtiegel* /na dole/”. Pieczęć widoczna jest na niektórych zachowanych dokumentach z drugiej połowy XIX w., między innymi z 1893 roku[1.2]. W 1889 r. gmina żydowska w Trzcielu przejęła majątek (legaty itp.) likwidowanej gminy w sąsiednich Brójcach. Pod dokumentem podpisali się: Oscar Greiffenhagen, Boas Krause, Bernhard Krause, Koppel Hamburger, Gabriel Bein, Moses Rychwalski, Jacob Rosenberg, Albert Boas, Moritz Boas, Elias Zirker, A. Aron, Wolf Aron i A. Friedländer[1.1.2].

Już od drugiej połowie XIX w. zaznaczył się spadek liczebności gminy. Wiązało się to z emigracją do większych miast na zachodzie Niemiec. W 1910 r. szkołę zamknięto z uwagi na niewystarczającą liczbę dzieci. Po jej likwidacji istniejący do dziś budynek zamieniono na dom starców. Obecnie jest to dom mieszkalny.

W 1920 r. miasto przecięła granica wytyczona przez traktat wersalski. Zachodnia część Trzciela pozostała w Niemczech, a wschodnia przypadła Polsce. Przed dojściem nazistów do władzy w 1933 r. w niemieckim Trzcielu mieszkało już tylko 22 Żydów.

„Noc Kryształowa” w Trzcielu przebiegała inaczej niż w dużych niemieckich miastach. W latach 20. XX w. gmina sprzedała miastu synagogę, którą zamieniono na remizę strażacką. Nie było już więc głównego symbolu gminy. Jak i w wielu innych małych miasteczkach, gdzie ludzie dobrze się znali i nie zawsze byli skorzy do występowania przeciwko swoim żydowskim sąsiadom, inspiracja przyszła z zewnątrz. W Trzcielu był to obcy w mieście urzędnik sądowy, SA-man Seiler. Na pewno zniszczono sklep z bielizną, należący do rodziny Boasów.

Według Gretel Lehmann, córki ostatniego niemieckiego burmistrza Trzciela Karla Zimmermanna, w latach 30. XX w. w Trzcielu mieszkały następujące osoby żydowskiego pochodzenia:

  • Benno Boas z żoną – starsze małżeństwo, kupcy, posiadali sklep z bielizną i rękodziełem przy rynku starego miasta, wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych.
  • Goldstein i Krause – dwie kobiety (matka i córka), mieszkały przy Berliner Straße, jeszcze w pierwszych latach wojny przebywały w Trzcielu.
  • Hamburger, Manfred i Kurt – Kurt był dentystą, rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, do lat 90. XX w. korespondowali z byłymi przyjaciółmi z młodości z Trzciela.
  • Bernhard Krause, z rodziną – miał dwoje dzieci, mówiono na niego „kupiec Krause”, rodzina jeszcze w czasie wojny mieszkała w Trzcielu.
  • Eugen Rychwalski z żoną i najmłodszym synem Heinerem – kupcy z rynku nowomiejskiego, zostali wywiezieni do getta w Theresienstadt, starsi synowie Horst i Kurt wyemigrowali do Anglii, do lat 90. XX w. korespondowali z byłymi przyjaciółmi z młodości z Trzciela.
  • Schwerin(chen) – małżeństwo, zmarli przed wojną w Trzcielu w domu starców.
  • Weich – starsza pani, zmarła przed wojną w Trzcielu w domu starców.
  • Wolf – czteroosobowa rodzina, handlarze końmi w Trzcielu, syn Manfred wyemigrował do Kanady i korespondował przez wiele lat z przyjaciółmi z Trzciela.
  • Zirker – starsza pani, zmarła przed wojną w Trzcielu w domu starców.

Oprócz tego w Trzcielu mieszkał Martin Figulla z rodziną. Już w XIX w. rodzina konwertowała na katolicyzm. Do 1945 r. prowadzili bez przeszkód sklep tekstylny w Trzcielu (nowe miasto, niedaleko rynku). 

Andrzej Kirmiel

Bibliografia

  • Heppner A., Herzberg J.,  Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Bromberg 1909, s. 989–991.
  • Menzel A., Geschichte der Stadt Tirschtiegel, maszynopis z 1938 roku, w zbiorach archiwum Heimatkreis Meseritz w Troisdorf.
  • Schmidt J., Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Tirschtiegel, maszynopis z 2007 roku, w zbiorach autora.

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5244.
  • [1.2] Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5241.
  • [1.1.2] Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5241.