Nic nie wiadomo na temat początków osadnictwa żydowskiego w szlacheckim mieście Trzciel. Jest to spowodowane pożarem i innymi nieszczęściami, jakie spadły na miasto w czasie potopu szwedzkiego (1655-1660). Według Heppnera i Herzberga Żydzi osiedlili się w Trzcielu bardzo wcześnie[1.1]. August Menzel, lokalny historyk badający Trzciel, również uważa, że Żydzi mieszkali w Trzcielu od średniowiecza, dodając, że mieszkali przy ściśle wyznaczonych ulicach. Ich prawa też były wyraźnie określone[1.2]. W każdym razie pierwszy zachowany dokument dotyczący Żydów w Trzcielu pochodzi dopiero z 1745 r. Jest to statut sporządzony w języku niemieckim i nadany Żydom przez właściciela miasta Ludwika Szołdrskiego[1.3].

W świetle zachowanych źródeł nie wiadomo, czy Żydzi dopiero wtedy pojawili się w mieście, czy byli tam cały czas, czy może, co wydaje się najbardziej prawdopodobne, pojawili się tam ponownie, po dłuższej nieobecności. Jak już wspomniano, w czasie potopu szwedzkiego miasto zostało spalone. W zachodniej Wielkopolsce ucierpiały także gminy żydowskie, które stały się celem ataków wojsk hetmana Czarnieckiego[1.4]. W nieodległym Międzyrzeczu żołnierze hetmana zamordowali około 100 Żydów praktycznie niszcząc tamtejszą gminę[1.5]. Być może w Trzcielu było podobnie i po odrodzeniu miasta, ponownie powrócili do niego Żydzi. Przemawiałby za tym fakt, że w pobliskich Brójcach Żydzi pojawili się w 1738 r., a także datowany na 1745 r. zakup miejsca na nowy (?) cmentarz żydowski.

Osiedlający się Żydzi w 90% wybierali Nowy Trzciel zamieszkały głównie przez przybyłych ze Śląska protestantów. Tam też zbudowali w 1770 r. drewnianą synagogę[1.6]. Pierwsze dane liczbowe pochodzą z roku 1765, kiedy dokonano spisu ludności żydowskiej celem ustalenia pogłównego. W Trzcielu mieszkało wtedy 223 Żydów[1.7]. Kolejny spis ludności przeprowadzono w 1793 r., kiedy Trzciel wraz z całą Wielkopolską przeszedł pod pruskie panowanie. Według owego spisu dokonanego przez Prusaków na 1458 mieszkańców 253 było Żydami[1.8], którzy już choćby z racji położenia Trzciela na drodze z Poznania do Frankfurtu nad Odrą zajmowali się głównie handlem.

W latach 1834-1835 naturalizowano w Trzcielu 37 Żydów. Dziewięciu z nich było kupcami, a 17 – handlarzami. Podobno gmina była znana z licznych wewnętrznych niesnasek i konfliktów, które często swój finał znajdowały na wokandach sądowych[1.9].

W 1833 r. w Trzcielu powstała szkoła żydowska, a w 1874 r. wybudowano nową synagogę. 3 XII 1869 r. powstał statut gminy. Wymienia się w nim miejscowości, które współtworzyły gminę synagogalną. Są to: Dübnow, Jasieniec, Hameritzke, Jabłonka Nowa Jabłonka Stara, Lubień, Lutol Mokry, Łęczno, Miedzichowo, Neumühle, Papiermühle, Prądówka, Rybojady, Siercz, Szklarka Trzcielska, Trzciel, Waldvorwerk, Zachodzko[1.10]. Gmina używała również pieczęci. Była to pieczęć okrągła, o średnicy 2,5 cm, przedstawiająca w środku dwa koronowane zwrócone do siebie profilem lwy trzymające pomiędzy sobą tablice dekalogu. Dokoła znajdował się napis otaczający rysunek: „Vorstand der Synagogen-Gemeinde /u góry/ *zu Tirschtiegel* /na dole/”. Pieczęć widoczna jest na niektórych zachowanych dokumentach z drugiej połowy XIX w., między innymi z 1893 r.[1.11].

Od drugiej połowy XIX w. systematycznie spadała liczba członków gminy. Odpływ ludności żydowskiej do wielkich miast na zachodzie doprowadził do zamknięcia szkoły w 1910 r. To samo po I wojnie światowej stało się z synagogą. W 1889 r. gmina żydowska w Trzcielu przejęła majątek (legaty itp.) likwidowanej gminy w sąsiednich Brójcach. Pod dokumentem podpisali się: Oscar Greiffenhagen, Boas Krause, Bernhard Krause, Koppel Hamburger, Gabriel Bein, Moses Rychwalski, Jacob Rosenberg, Albert Boas, Moritz Boas, Elias Zirker, A. Aron, Wolf Aron i A. Friedländer[1.12].

Przed dojściem nazistów do władzy w mieście mieszkało już tylko 22 Żydów. Według Gretel Lehmann, córki ostatniego niemieckiego burmistrza Trzciela Karla Zimmermanna, w latach 30-tych XX w. w Trzcielu mieszkały następujące osoby żydowskiego pochodzenia:

  • Benno Boas z żoną, starsze małżeństwo, kupcy, posiadali sklep z bielizną i rękodziełem przy rynku starego miasta, wyemigrowali do USA.
  • Goldstein i Krause, dwie kobiety (matka i córka), mieszkały przy Berliner Straße, jeszcze w pierwszych latach wojny przebywały w Trzcielu.
  • Hamburger, Manfred i Kurt, Kurt był dentystą, rodzina wyemigrowała do USA, do lat 90-tych korespondowali z byłymi przyjaciółmi z młodości z Trzciela.
  • Bernhard Krause, z rodziną, miał dwoje dzieci, mówiono na niego „kupiec Krause”, rodzina jeszcze w czasie wojny mieszkała w Trzcielu.
  • Eugen Rychwalski z żoną i najmłodszym synem Heinerem, kupcy z rynku nowomiejskiego, zostali wywiezieni do getta w Theresienstadt, starsi synowie Horst i Kurt wyemigrowali do Anglii, do lat 90-tych korespondowali z byłymi przyjaciółmi z młodości z Trzciela.
  • Schwerin(chen), małżeństwo, zmarli przed wojną w Trzcielu w domu starców.
  • Weich, starsza pani, zmarła przed wojną w Trzcielu w domu starców.
  • Wolf, czteroosobowa rodzina, handlarze końmi w Trzcielu, syn Manfred wyemigrował do Kanady i korespondował przez wiele lat z przyjaciółmi z Trzciela.
  • Zirker, starsza pani, zmarła przed wojną w Trzcielu w domu starców.

Oprócz tego w Trzcielu mieszkał Martin Figulla z rodziną. Już w XIX w. rodzina konwertowała na katolicyzm. Do 1945 r. prowadzili bez przeszkód sklep tekstylny w Trzcielu (nowe miasto, niedaleko rynku)[1.13].

„Noc Kryształowa” w Trzcielu przebiegała inaczej niż w dużych niemieckich miastach. W latach 20-tych XX w. gmina sprzedała miastu synagogę, którą zamieniono na remizę strażacką. Nie było już więc głównego symbolu gminy. Jak i w wielu innych małych miasteczkach, gdzie ludzie dobrze się znali i nie zawsze byli skorzy do występowania przeciwko swoim żydowskim sąsiadom, inspiracja przyszła z zewnątrz. W Trzcielu był to obcy w mieście urzędnik sądowy, SA-man Seiler. Na pewno zniszczono sklep z bielizną, należący do rodziny Boas. Zapewne ucierpiały także i inne żydowskie obiekty. Historia trzcielskich Żydów kończy się na II wojnie światowej. Mimo postępu w badaniach [patrz listy nazwisk] los wielu z nich nie jest do końca znany[1.14]. O ich obecności w historii miasta przypomina zamieniona na remizę synagoga i malowniczo położony przy drodze do Jabłonki cmentarz żydowski. [patrz plan Trzciela nr 1]

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] A. Heppner , J. Herzberg,  Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Bromberg 1909, s. 989.
  • [1.2] A. Menzel,  Geschichte der Stadt Tirschtiegel, maszynopis z 1938 roku, w zbiorach archiwum Heimatkreis Meseritz w Troisdorf, s. 115.
  • [1.3] A. Heppner, J. Herzberg: Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden…., s. 989.
  • [1.4] L. Lewin,  Judenverfolgungen 1655 – 1659, Poznań 1901.
  • [1.5] The Encycloapedia of Jewish Life Before & During Holocaust, ed. Elie Wiesel, Shmuel Spector, Geoffrey Wigider, Jerusalem, 2001, s. 811.
  • [1.6] A. Heppner, J. Herzberg: Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden…, s. 991.
  • [1.7] Liczba głów żydowskich w Koronie z taryf roku 1765, Kraków 1898, s. 6. Według wykazu w mieście istniała już synagoga.
  • [1.8] A. Heppner, J. Herzberg: Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden…., s. 990, również: Indaganda [w:] Tajne Pruskie Archiwum Państwowe w Berlinie (=GStA PK), II HA Generaldirektorium, VI Tirschtiegel, nr 3198.
  • [1.9] A. Menzel,  Geschichte der Stadt…., s. 115.
  • [1.10] GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5244.
  • [1.11] GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5241.
  • [1.12] GStA PK, XVI HA, Abt. I Polizeisachen, Volkskultur, Juden, Tirschtiegel, Rep. 32, nr 5241.
  • [1.13] J. Schmidt, Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Tirschtiegel, maszynopis z 2007 roku, w zbiorach autora.
  • [1.14] Według The Encycloapedia of Jewish Life w marcu 1940 r. pozostali Żydzi mieli być aresztowani i internowani w obozie Bürgergarten koło Piły.