Fragment dzieła A. Heppnera i I. Herzberga Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 1009–1013, w przekładzie Magdaleny Wójcik. 

124. Wreschen (Września, וורעשנאַ)

Września, położona przy szlaku, który musieli przebywać kupcy pruscy, wiozący swoje towary na Śląsk, była już po koniec XV w. ważnym punktem handlowym. Ta okoliczność sprzyjała osiedlaniu się Żydów, chociaż nie ma na to żadnych dowodów w postaci dokumentów. Pewne jest tylko, że na starym cmentarzu znajdują się nagrobki liczące ponad dwa wieki, a w 1579 r. 75 Żydów płaciło 60 guldenów składek (najstarszy polski podatek).

Graetz podaje również w swoim dziele Geschichte der Juden... (tom X. str. 78), że w 1656 r. 100 Żydów miało ponieść śmierć męczęńską z rąk Szwedów. Mniej więcej w tym czasie mieszkał tu rabin Ephraim b. Jos. [Efraim ben Josef], który napisał znaczną ilość modlitw pokutnych (Slichot) na dni postne[1.1]. Późniejszy rabin miał nazywać się Mosze ben Jehuda Selig, a umarł 5 dnia nisan 5499 [13.04.1739 – przyp. red.].

Najstarsze dokumenty, dotyczące Żydów we Wrześni, pochodzą z lat 1621 i 1632. Są to przywileje, nadane gminie żydowskiej. Dokument z 1783 r. w języku polskim zawiera przepisy dotyczące hipotek, których ówcześni Żydzi wprawdzie nie uznawali, ale i tak musieli przyjąć, a od których aż do niedawna musieli płacić odsetki. Mniej więcej w tym czasie Żydzi stanowili znaczną grupę ludności miasta, gdyż na 1276 mieszkańców 550 było Żydami. Przez długi czas panowie feudalni kazali wnosić określoną opłatę za obsadzenie stanowiska, a także potwierdzenie starszyzny.

7 maja 1793 r. był dniem złożenia hołdu w nowej wówczas prowincji Poznań. Gdy mieszkańcy Wrześni dedykowali królowi, przekazując przez Möllendorfa, wiersz zatytułowany Przesłanie podziwu i miłości, rabin gminy żydowskiej, wielce szanowany Hirsch Aron London, przedstawił wiersz Ofiara pokory[1.2].

Istnienie gminy we Wrześni da się prześledzić wiarygodnie od roku 1700. Pierwszą drewnianą synagogę zbudowano około roku 1710. Zawierała ona kunsztownie wykonaną świętą arkę [aron ha-kodesz] autorstwa żydowskiego rzeźbiarza z Kępna. Bożnica ta spłonęła w grudniu 1873 roku. Obok niej przez około sto lat leżały cztery luźne bloki, tworzące kwadrat. Według starej tradycji spoczywać tu mieli zamordowani nowożeńcy, którzy w trakcie uroczystości ślubnej przed synagogą zostali napadnięci i zabici podczas zamieszek. I rzeczywiście, gdy usunięto ruiny spalonego budynku, znaleziono dwie dobrze zachowane czaszki, a mianowicie czaszkę mężczyzny i kobiety. Czaszki były przebite dużymi żelaznymi gwoździami.

W rok po spaleniu starej synagogi gmina rozpoczęła budowę nowej, pod którą kamień węgielny położono 2 tamuz 5634 r. [17.06.1874], a która otwarta została 29 września 1875 roku. Ta także posiada kunsztownie wykonaną świętą arkę [aron ha-kodesz], którą wykonał rzeźbiarz z Bydgoszczy Abraham, następca wspomnianego artysty z Kępna. Pierwszy cmentarz założono około 1700 r., a drugi w 1868.

Spośród rabinów, którzy działali we Wrześni, wspomniany już Hirsch Aron London lub Mirels zasługuje na szczególne wyróżnienie. Urodzony w Londynie, wcześniej był rabinem w Skwierzynie. Wydał wiele pism, zmarł 26 tewet [18 stycznia] 1814 r. we Wrześni. Był on potomkiem jednej z najwybitniejszych rodzin rabinackich[1.3]. Jego małżonka Wittusch, kobieta wykształcona w Talmudzie, żyje do dziś w pamięci mieszkańców prowincji poznańskiej[1.4]. Powszechnie obawiano się jej ostrej satyry. W rodzinie Mirelów zachowała się następująca historia. Wittusch Mirel posiadała dużą wiedzę medyczną. Pewnego razu leczyła żydowskie dziecko, które przegrało z chorobą pomimo starannej i fachowej opieki. Wittusch została wówczas oskarżona o spowodowanie śmierci dziecka przez niewłaściwe leczenie. Broniąc się zażądała, aby ciało dziecka zostało ekshumowane i poddane sekcji w celu ustalenia rzeczywistej przyczyny śmierci, którą – jej zdaniem – spowodowało uduszenie z powodu wrzodu gardła. Poprosiła, aby pozwolono jej przeprowadzić sekcję; prośba została spełniona. Badanie pośmiertne wykazało, że dziecko rzeczywiście zmarło w wyniku uduszenia.

Synem rabina Hirscha Mirelsa był Aron Mirels, rabin w Chęcinach, Asrob [?], Karbie i Wrześni, autor Beit Aharon; zmarł tamże [we Wrześni – przyp. red.] w kwiecie wieku.

Z gminy Września pochodzą: Israel Wreschner, zm. 1812, rabin we Wieleniu; Josua Heschel Kutner, autor licznych dzieł, rabin w Trzcielu oraz Szamotułach; Abraham Wreschner (Reb Abbusch), rabin w Żerkowie; Dr Salomon Goldschmidt, rabin w Pniewach i Chorzowie, obecnie nauczyciel religii we Wrocławiu (ur. 19.01.1865, autor książki o historii Żydów w Anglii); dyrektor muzyczny [oryg. Musikdirektor – przyp. tłum.] prof. Louis Lewandowski (ur. 1824, zm. 1894) oraz jego bracia Hermann, kantor w Hamburgu oraz Jakob, kantor w Halle[1.5].

Spośród sprawujących rabinat we Wrześni jeszcze należy wymienić następujących: Arje Löbusch ben Seeb Wolf[1.6]; Malbim[1.7]; dr Jul. Gebhardt[1.8]; Chaim Nathansohn (ok. 1856), dr I. Hollander (ok. 1874); rabin Berm. Israel Witkowski[1.9]; dr John Cohn[1.10]; dr Moses Lewin[1.11]. Pomocnikami rabinów (Assessoren) rabinów byli: rabin Rafael (około 1824) oraz po 1829 r. Elieser Leiser z Leszna, później rabin w Kaliszu i Swarzędzu[1.12].

W 1832 r. we Wrześni założono szkołę żydowską, a system chederowy przestał istnieć.

Żydzi z Wrześni zostali silnie doświadczeni przez powstanie roku 1848. Polacy stali się przez pewien czas panami miasta. Przed ich wyjazdem 15 kwietnia [1848] niektórzy z nich dopuścili się poważnych okrucieństw wobec Żydów. Włamali się do synagogi, podarli rodały Tory na kawałki i popełnili różne wykroczenia. Zaatakowali również samych Żydów, zastrzelili szewca Abramczyka, zabili pannę Jette Kantrowicz, wykłuli oko innemu Żydowi, a trzeciemu odcięli ucho i odrąbali palce. Trzem zaatakowanym w swych łóżkach dziewczętom rozcięli brzuchy oraz dopuścili się wobec dwóch z nich innych okrutnych czynów. Jedna z okaleczonych dziewcząt zmarła tego samego dnia. W czasie tej krwawej rzezi Daniel Ehrenfried cudem uniknął pewnej śmierci. Polacy oczywiście zaprzeczali, że ponosili winę za te straszne wypadki; zaprzeczali nawet, że Żydzi padli ofiarą okrucieństw. Twierdzili, że „wznoszone wówczas przez Żydów krzyki strachu i zawodzenia rozpaliły cały świat, a przecież później przy pomocy najbardziej bezstronnych świadków ustalono, że nikt w powstaniu nie zginął“. To stwierdzenie należy przeciwstawić faktowi, że znane są imiona nieszczęsnych dziewcząt, które tak ciężko zostały zranione. Obie, pozbawione z całego dobytku, zwróciły się później do swoich współwyznawców w kraju o wsparcie; jedna z nich została wysłana została przez rabina Caro z Pniew do Berlina. Polacy twierdzili również, jakoby Żydzi zwabiać mieli polskich rannych do swoich domów, a tam ich mordować. To twierdzenie także okazało się fałszywe.

Gmina żydowska we Wrześni liczyła w 1899 r. 528 dusz w 139 gospodarstwach. Do zarządu należeli: radny miejski Mendel Miodowski, radny miejski H. Ziegel, radny miejski H. Mirel oraz I. Gans. Przewodniczącym przedstawicielstwa był: radny miejski H. Ehrenfried. Podatek gminny (wyłączając podatek szkolny) wyniósł 5458,50 marek, tj. 90%. Podatek szkolny wyniósł 5355,44 marki, tj. 60%. Podatki pośrednie wynosiły 3729 marek.

Życie społeczne kwitło. W gminie istniało: 1) stowarzyszenie opieki nad chorymi (Krankenverpflegungsverein), którego przewodniczącymi w tym czasie byli: H. Ziegel, B. Engelmann, A. Kantorowicz, S. Pollak i L. Złotnicki; 2) towarzystwo pogrzebowe [Chewras baale misaskim], nowo założone 22 dnia tamuz 5652 [17.06.1892], przewodniczący: H. Ziegel, Hirsch Miloslawer (zm. 21 aw [24 sierpnia] 1913), Złotnicki; 3) stowarzyszenie dla ubogich, założone w 1868 r. przez Rob. Sieburtha, Hermanna Radta i Hugo Ehrenfrieda, przewodniczący: A. Zucker, A. Kantorowicz, L. Türk, A. Jaffe, L. Sieburth, J. Gumpert; 4) Stowarzyszenie Żydowskiej Historii i Literatury (zał. 1884), przewodniczący: rabin dr Lewin, M. Miodowski, radca sanitarny dr Michaelsohn, R. A. Benfer i nauczyciel Cohn; 5) Stowarzyszenie Kobiet (zał. 1884), przewodniczące: pani dr. Michaelsohn, pani dr. Lewin, pani Cohn, pani Wolff, pani Ziegel, pani Jadasohn; 6) Stowarzyszenie Panien „Sulamith” (zał. 1898), przewodniczące panny: Bras, Ehrenfried, Diamant i Sieburth; 7) Unia Izraelicka (Allisraelitische Union) – członkami byli: Rebeca Jaffe (Talmud-Tora), J. Blum, A. Bonsch, Sch. W. Banner, L. oraz Th. Gabriel, D. Tuch, H. Sommerfeld, J. Heiman, pani Bankier-Abramczyk, S. i B. Kuttner, pani L. Zlotnicki, Heiman Mirels, J. Diamant, L. Sokolowski, pani Sokolowski i pani B. Banner.

Gmina posiada kilka godnych uwagi zabytków. W lutym 1897 r., w trakcie oględzin synagogi, za szczególnie wartościowe uznano: zasłony z lat 5490 (1730), 5510 (1750), 5518 (1758) i 5539 (1779), sukienkę z roku 5526 (1766), a ze srebrnych przyrządów te, które opatrzone były znakiem złotniczym (lew, niedźwiedź i [litera] T).

Od lat pięćdziesiątych [XIX w.] Żydzi we Wrześni obecni byli także we władzach miejskich. Pracowali często jako radni miejscy, członkowie magistratu, radni okręgowi oraz deputowani do Izby Handlowej. Było również dwóch powiatowych lekarzy żydowskich (Kreisphysici): dr Nathan Lißner i dr Max Michaelsohn[1.13]. Uczestnikami wojny w 1870/71 r. byli: Abramcyk, Brummer, Hugo i Mark Ehrenfriedowie, Gehlhar, Göck, Abrah. Isaac, Heimann i Mozes Israelowie, Aron Kuttner, Louis i Sam. Lewinowie, Philipp Löwenthal, Salom. i Jak. Lubinsky, Herm. Mendel, M. Nathan, Lippm. Salinger, Aron Wolff, Ludwik Wrzesiński, Salom. Zarek, Louis Złotnicki i Kallmann Zydower. Doktor Lißner należał do oddziału medycznego przy 5. Korpusie Wojskowym, a dr Theodor Paradies był lekarzem sztabowym i otrzymał Krzyż Żelazny.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Landshuth L., Amude ha-Aboda, Berlin 1857, s. 10 i n.
  • [1.2] Prümers R., Das Jahr 1793, Posen 1895, s. 16, przyp. 3.
  • [1.3] Zob. Drzewo genealogiczne rodziny Mirels-Heller-Fränkel w Löwensteina „Blätter für jüdische Geschichte und Literatur“ 1903, nr 1 i nast. oraz Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 969.
  • [1.4] Lewin L., Geschichte der Juden in Lissa, Pinne 1904, ss. 262, 289, 347 oraz Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 383 i 960.
  • [1.5] Friedmann A., Lebensbilder berühmter Kantoren, t. I, 111, II (tu też portret L[ouisa]) oraz III, 126. Dzieło Friedmanna zostało wydane w Berlinie dopiero w latach 1918–1928. Autorzy musieli korzystać z wersji niewystępującej w dostępnych bibliografiach albo z materiałów niepublikowanych.
  • [1.6] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 626.
  • [1.7] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 519. M[albim] był zięciem rabina z Łęczycy Chaima Auerbacha – Lewin L., Geschichte der Juden in Lissa, Pinne 1904, s. 235.
  • [1.8] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 339 i 990. W 1845 r. dr G[ebhardt] wszedł w konflikt z Malbimem z Kępna, Spirą z Inowrocławia i rabinem w Miłosławiu. „Orient” 1845, s. 131.
  • [1.9] zm. 26. 05. 1884. Autorem jego napisu nagrobnego był zmarły uczony H. Hausdorff z Baltimore. Jednym z synów jego córki jest rabin dr Salomon Goldschmidt, a córką jego syna pani doktorowa Jakob Sobel z Nowego Jorku
  • [1.10] Ur. w Altonie 12.02.1859, następnie był rabinem w Rawiczu. Obecnie jest dajanem we Wrocławiu. Jest autorem historii społeczności żydowskiej w Rawiczu.
  • [1.11] Ur. w Janowcu Wielkopolskim, obecnie nauczyciel [Oberlehrer] w Hamburgu.
  • [1.12] Lewin L., Geschichte der Juden in Lissa, Pinne 1904, ss. 249, 336 oraz Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 978.
  • [1.13] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 650 i 702