Warszawski cmentarz żydowski przy ul. Okopowej (w przeszłości powszechnie nazywany cmentarzem przy ul. Gęsiej) stał się miejscem pochówku ofiar wojny od pierwszych dni września 1939 r. Grzebano na nim ciała osób zabitych w wyniku bombardowań stolicy. Tylko 14 września pochowano około 130 osób, ofiar bomb zapalających.

„Pod gradem kul przekrada się codziennie grupa pracowników Gminy na Okopową. Obraz jest straszny. Setki trupów. Są ograbione z kosztowności, złota, pieniędzy, chowane są w grobach zbiorowych, bezimiennie, nikt nie zadaje sobie trudu przekontrolowania dokumentów. Po kilku dniach [po kapitulacji miasta] zgłosił się na cmentarz oficer, który wydał polecenie, aby w ciągu 24 godzin wszystkie zwłoki były bezwzględnie pochowane. W razie niewykonania rozkazu w terminie grozi rozstrzelanie. Zwłok były setki, rąk do pracy – mało, nie sposób było wykopać tych grobów w takim terminie, musiano więc rowy strzeleckie na terenie cmentarza zamienić na groby, i tam pochowano setki Żydów zabitych podczas bombardowania”

– tak bezimienny dziś pracownik gminy żydowskiej relacjonował dramatyczne wydarzenia, dziejące się na cmentarzu przy Okopowej we wrześniu 1939 roku.

Wśród ofiar niemieckiej agresji na Polskę znaleźli się członkowie rodziny cadyka Abrahama Mordechaja Altera z Góry Kalwarii. Okoliczności ich śmierci opisał rabin Szymon Huberband:

„Kiedy wojna wybuchła, cadyk przeniósł się do Warszawy. W Warszawie cadyk ulokował się w mieszkaniu swojego chasyda Josefa Kaca, przy ul. Ceglanej. Pewnego dnia w czasie trwających bombardowań, kiedy w pokoju cadyka przebywali: jego zięć reb Icie Majer Alter i szames reb Binem Leb[j]l, do środka wpadł szrapnel. Obaj, reb Icie Majer i reb Binem, zostali zabici na miejscu”.

Icie Majer Alter – czyli Icchak Meir Alter – został pochowany przed wejściem do ohelu cadyków z dynastii radzymińskiej (kwatera 32.).

Wiele grobów z tego okresu można znaleźć także w innych kwaterach, między innymi nr 3. (członkowie rodzin Landau, Reicher), 15. (Łaja Birman, Halina Cwibak, Adela Majzner). W kwaterze 57. pochowano Elimelecha Benciona Szapiro, syna słynnego cadyka Kalonimusa Kalmana Szapiro z Piaseczna, ranionego odłamkiem bomby w dniu 25 września 1939 r. i zmarłego cztery dni później.

W kwaterze 3. znajdują się groby żydowskich żołnierzy Wojska Polskiego, poległych w 1939 roku. Szacuje się, że podczas kampanii wrześniowej w szeregach WP walczyło ponad 120 tysięcy Żydów, z których 32 216 zginęło, a 61 tys. trafiło do niewoli. W kwaterze pochowano m.in.: strz. Szmula Jakuba Borensztejna, strz. Nochama Brynsztejna, strz. Mojsie Arona Jabłonkę, strz. Jakuba Karmelka, strz. Adama Lehra, ppor. Rudolfa Pariserberga, strz. Srula Bera Rozenbauma, strz. Leona Szwarcfutera, strz. Hersza Lejba Woremklejna, strz. Józefa Wolfowicza, strz. Ignacego Wartansa, ppor. Maurycego Bernarda Starkopfa oraz wielu żołnierzy o niezidentyfikowanych nazwiskach. Po wojnie w centralnej części wzniesiono pomnik ozdobiony gwiazdą Dawida i krzyżami Grunwaldu, z napisem: „Pamięci żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, poległych w obronie Warszawy w 1939 r.”.

Na cmentarzu upamiętniono także ofiary agresji Związku Radzieckiego na Polskę. Pomnik ustawiony na skraju kwatery nr 3. poświęcono żołnierzom i oficerom Wojska Polskiego, członkom ruchu oporu oraz oficerom zamordowanym przez NKWD w Katyniu, Miednoje i Charkowie w 1940 roku.

Ofiary nalotów chowano również na cmentarzu żydowskim na Bródnie. O tragedii ludności Warszawy przypominał m.in. grobowiec Perli Sucheckiej i jej siedmiorga dzieci, którzy zginęli 22 września 1939 r. w zbombardowanej kamienicy przy ul. Targowej 56. Na nagrobku umieszczono sugestywną rzeźbę, przedstawiającą płaczącego ojca przy ruinie rodzinnego domu.

W ostrzeliwanym przez Niemców mieście, nie wszystkim zabitym Żydom dane było spocząć na cmentarzu żydowskim. Żołnierze 30 Pułku Strzelców Kaniowskich zostali pochowani na Cmentarzu Wawrzyszewskim. Wśród nich byli strzelcy Abram Helegat, Dolek Izraelowicz, Majer Szulc i Szyja Zylberg.

Strzelców Mejera Szternberga, Abrama Filipowicza i Abrama Cukiera pochowano na cmentarzu w Wilanowie.

Szeregowiec Szloma Kiejngon z 80. pułku piechoty spoczął w bratniej mogile na cmentarzu przy ul. Ryżowej w Ursusie. W tej samej dzielnicy, na cmentarzu katolickim przy ul. Elżbiety Rakuszanki  i ul. Orląt Piastowskich pochowano 17 żołnierzy kampanii wrześniowej. Według ustaleń Benjamina Meirtchaka, wśród poległych był żołnierz pochodzenia żydowskiego z 3 pułku piechoty – Berek o nieznanym nazwisku.

Po zakończeniu wojny ekshumowane z różnych miejsc szczątki żołnierzy Września ’39 przeniesiono m.in. na Cmentarz Powstańców Warszawy. Wśród nich znaleźli się również Żydzi: plut. Mojżesz Cymeryng, kpr. Naum Fiszman, kpt. Kiwa Fryszman, kpr. Beniamin Perel, szer. Chil Rubenlicht, kanonier Mojżesz Rybak. Groby kilkudziesięciu Żydów – żołnierzy Wojska Polskiego poległych w 1939 r. w okolicach Warszawy – można znaleźć na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Spoczywają tam m.in: strz. Abram Bijer, strz. Izaak Blumenzwejk, strz. Icek Fajner, szer. Szmul Goldberg, strz. Mordka Goldman, strz. Gecel Grynbaum, strz. Abram Lancman, strz. Mordka Lejzerowicz, strz. Chaim Lewkowicz, strz. Szaja Rynek, strz. Mojżesz Szafir, plut. Mojżesz Trockenheim,

Żydzi – żołnierze i cywile – zostali pochowani także w kwaterze wojennej na cmentarzu przy ul. Wałbrzyskiej, w której spoczywa 515 rozpoznanych i 1207 niezidentyfikowanych ofiar pierwszych tygodni wojny. W 2017 r. na skraju kwatery postawiono nową macewę upamiętniającą 25 osób, m.in. Annę Fajgenbaum, Chaję Izakson, Abrama Jankielewicza, Taubę Kryształ, Mojżesza Loreta, Esterę Margulies, Szymona Steinberga.

Krzysztof Bielawski

Bibliografia:

  • Huberband Sz., Polscy rabini i chasydzcy cadykowie podczas wojny. Losy Abrahama Mordechaja Altera z Góry Kalwarii i Icchaka Menachema Dancygiera z Aleksandrowa, [w:] Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Pisma rabina Szymona Huberbanda, t. 32, red. E. Bergman, A. Ciałowicz, Warszawa 2017.
  • Meirtchak B., Żydzi – żołnierze wojsk polskich, polegli na frontach II wojny światowej, Warszawa 2001.
  • NN, Wspomnienia z pierwszych miesięcy okupacji w Warszawie (09.1939–01.1940 r.), [w:] Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Getto warszawskie, cz. 1, t. 33, red. T. Epsztein, K. Person, Warszawa 2016.
Drukuj