Prawdopodobnie synagoga istniała tu co najmniej od 1780 r., ale trudno przypuszczać, że nie uległa zniszczeniu w czasie Powstania Kościuszkowskiego. Zapewne więc po 1794 r. Szmul Zbytkower, człowiek niezmiernie bogaty, ale też pobożny i hojny, na swojej posesji pod nr. hip. 181/182 na własny koszt wzniósł drewnianą bóżnicę, która służyła całej żydowskiej gminie praskiej[1.1]. Trzynaście lat później jego syn Ber (Berek), znany pod nazwiskiem Sonnenberg (1764–1822), który odziedziczył po ojcu nie tylko majątek, ale i szlachetny charakter, wzniósł drewniany bejt ha-midrasz „obok starej synago­gi”[1.2], ofiarowując równocześnie obydwa budynki na wieczność tejże gminie. For­malnie akt darowizny był zapewne sporządzony na rzecz praskiego Bractwa Po­grzebowego, zastępującego kahał, jako że 30 lat później jako właścicielka działki występuje Administracja Pogrzebowa, oficjalna agenda praskiego Dozo­ru Bóżniczego. Wydaje się, iż Berek nie przesadził, pisząc w swoim testamen­cie złożonym w 1818 r.: „...przez całe życie moie, wszelką usilnością starałem się o dobro Narodu swego, ani deszcz ani śnieg mnie nie wstrzymał od chodze­nia i starania się o Dobro Publiczności Izraelskiej”[1.3].

Obydwa obiekty znajdowały się w obrębie posesji, na co wskazuje następu­jący tekst: „Zaznaczam wyraźnie, że daruję prawo przechodu przez bramę do obu wzmiankowanych domów bożych. Wszystkie te budynki i place od głębin ziemi do wysokości nieba oddaję jako dar wieczny [...] Na Pradze w piątek, w wi­gilię nowego roku 5567 [1807]. [Podpisali] Temerla córka Abrahama i Dow Ber, syn b.p. Samuela”[1.4]. Wydaje się, iż to właśnie bejt ha-midrasz wystawiony przez Berka Szmulowicza został wymieniony w spisie z 1815 r. jako bóżnica istniejąca od pięciu lat, użytkowana przez 150 osób. Na planie z 1820 r.[1.5] działka, na której oznaczono obiekt określony jako „Szkoła Żydowska”, nosi numer 170, jednak analiza planu i numeracja działek sąsiednich wskazuje, iż chodzi o tę samą loka­lizację. Zapewne ten właśnie obiekt znajdujemy na wszystkich planach Warsza­wy z lat 1818–1831, ale bez żadnego opisu.

Budowle te spłonęły w czasie Powstania Listopadowego. Przynajmniej o jed­nej z nich mówi pismo Urzędu Municypalnego m.st. Warszawy do Komisji Rządo­wej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego z dnia 17/29 lip­ca 1835 r., dotyczące „...odbudowania Bóżnicy na Pradze na tymże placu, na którym przed Rewolucyą sta­ła budowla drewniana na ten­że cel użyta”[1.6]. Gmina Żydowska na Pradze, chociaż for­malnie przyłączona do war­szawskiej w 1832 r., zwróciła się do władz o zezwolenie na odbudowę synagogi na swoje potrzeby. Praski Dozór Bóż­niczy zebrał „z rozmaitych źródeł” 17 tysięcy złotych, któ­rą to sumę Gabryel Bereksohn (1789–1844), syn Bera Son­nenberga i Temerli[1.7], zaokrąg­lił do 40 tysięcy złotych ce­lem „wykonania budowli ob­ szerniejszej i właściwy charakter przeznaczenia maiącey”. Umożliwiło to zaan­gażowanie architekta Józefa Grzegorza Lessla, a następnie realizację spo­rządzonego przezeń bardzo nietypowego projektu synagogi gminnej. Synagoga miała być pierwszą realizacją J. G. Lessla, po kilku latach przerwy zapewne związanych z jego udziałem w Powstaniu Listopadowym. Synagoga funkcjono­wała od 1836 r.; w 1936 r. uroczyście obchodzono stulecie jej istnienia[1.8].

W czasie, gdy Lessel projektował synagogę, sytuacja przestrzenna na Pradze nie zmieniła się zbytnio po zniszczeniach doby Insurekcji Kościuszkowskiej, po wyburzeniach pod fortyfikacje napoleońskie, wreszcie działaniach wojennych 1831 r. Nie istniała tu koniecz­ność nawiązania do sąsiadu­jącej zabudowy, bo jej po prostu nie było. Działka na­rożna, przeznaczona pod bu­dowę, szczególnie nadawała się do wzniesienia obiektu wolnostojącego. Należy więc uznać, iż Lessel świadomie wy­brał formę[1.9] i styl budynku, uzyskując zapewne od przyszłych użytkowników dokła­dne instrukcje jedynie na te­mat funkcji. Realizacja różni­ła się w szczegółach od pierwotnego projektu, uwzględ­niono bowiem uwagi członków Rady Bu­downiczej: Aniceta Czakiego i zapewne Henryka Marconiego.

Synagoga praska była rotundą, z niższym dwukondygnacyjnym obejściem, z trzema niewielkimi portykami od północy, zachodu i południa oraz zamkniętą półkoliście apsydą od wschodu. Przekryta była stoż­kowym dachem o niedużym spadku, a jej obejście, mieszczące galerie dla kobiet – dachem pulpitowym. Główne wejście – dla mężczyzn – prowadziło przez portyk zachodni, natomiast kobiety wchodziły przez portyk południowy; wydaje się, że portyk północny służył jedynie utrzyma­niu zewnętrznej symetrii bryły. Główna sa­la modlitwy przeznaczona była dla męż­czyzn; kobiety gromadziły się na galerii, tak więc układ był tradycyjny. W centrum wnętrza znajdowała się ośmioboczna bima, wyniesiona o kilka stopni ponad poziom podłogi. Żeliwne ogrodzenie bimy przy­ pominało ozdobne balustrady balkonowe i pozbawione było elementów nawiązujących do tradycji czy religii żydowskiej. We wschodniej apsydzie mieścił się aron ha-kodesz. Ławki ustawiono promieniście, co było wów­czas rozwiązaniem wyjątkowym.

Budowlę, uszkodzoną w czasie II wojny światowej, rozebrano, jak się uważało dotychczas, w 1961 r., al­bo też wcześniej, bo już w 1955 r. – jak twierdzi Krzysztof Niesiołowski, mieszkający w sąsiedztwie od koń­ca lat czterdziestych XX w. W dniu 7 grudnia 1948 r. Zarząd Miejski nakazał rozbiórkę budynku w terminie do 1 lutego 1949 r. Decyzja ta została cofnięta – dzięki stara­niom Centralnego Komitetu Żydów w Polsce (CKŻP) – na interwencję Urzędu Konserwatorskiego z 3 mar­ca 1949 r., połączoną z wpisem obiektu do rejestru zabytków. Od­budowę miał podjąć CKŻP; znala­zła się w budżecie na 1950 r.; koszt odbudowy szacowano na 10 milio­nów złotych.

Zachowało się orzeczenie Wac­ława Żenczykowskiego, najwybitniejszego ówczesnego znawcy konstrukcji budowlanych, w sprawie możliwo­ści odbudowy synagogi. Swoje propozycje poprzedził on bardzo interesującym opisem konstrukcji budynku: „Istnieją ściany w kształcie dwóch walców muro­wanych z cegły: zewnętrzny ma średnicę w świetle 18,94 m i wysokość nad te­renem 5,5 m, wewnętrzny o średnicy w świetle 11,38 m i wysokości nad terenem 10,9 m. Grubość muru walca zewnętrznego 2,5 cegły, walca wewnętrzne­go 3 cegły. Według wykonanych 2 dołów do głębokości ok. 1,2 m obok walca zewnętrznego - fundamenty tego walca posadowione są poniżej tego pozio­mu. Głębokość założenia fundamentów walca zewnętrznego nie została usta­lona z powodu nie wykopania dołu. Budynek nie jest podpiwniczony”. W dal­szym ciągu opisu jest mowa m.in. o drewnianej konstrukcji dachu, z której ostały się w owym czasie resztki, a drewno było silnie zagrzybione. Swoje kon­kretne propozycje odbudowy prof. Żenczykowski podsumował uwagą ogólną: „Budynek stanowiący zabytek - powinien mieć konstrukcje trwałe, przede wszystkim ognioodporne”[1.10].

Ostatecznie synagoga została rozebrana na przełomie 1953 i 1954 roku[1.11].

Pomysły odbudowy obiektu poja­wiły się w 2002 r., tyle że punkt wyjścia był wtedy całkiem inny - istniały już tylko fundamenty[1.12].

Fragment książki Eleonory Bergman „Nie masz bóżnicy powszechnej. Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od końca XVIII do początku XXI wieku” za zgodą Autorki i Wydawcy. Wszelkie prawa zastrzeżone w tym prawo do wykorzystania tekstu na innych stronach internetowych.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Por.: Original Plan der Vorstadt Praga [...] von Rauch, 1796, [w:] Krassowski B., Majewska B., Plany War­szawy 18151831, Warszawa 1982; reprint Biblioteka Narodowa 1990.
  • [1.2] nn, Akt darowizny bóżnicy przez Berka, „Kwartalnik poświęcony badaniu przeszłości Żydów polskich”, Warszawa 1911–1912, z. 3, ss. 180–181; Kroszczor H., Wielka synagoga na Tłomackiem (w setną rocznicę), [w:] Kartki z historii Żydów w Warszawie, Warszawa 1979, s. 349.
  • [1.3] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół akt Centralnych Władz Wyznaniowych Królestwa Polskiego, sygn. 1012, k. 15.
  • [1.4] nn, Akt darowizny bóżnicy przez Berka, „Kwartalnik poświęcony badaniu przeszłości Żydów polskich”, Warszawa 1911–1912, z. 3, ss. 180–181.
  • [1.5] Archiwum Państwowe m. st. Warszawy, Zbiór Kart., K–I–228, „Mapa Części Miasta Pragi dziedzicznych [...] 25 Mca Listopada 1820 r.”
  • [1.6] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 5384, k. 81; por. np.: Plan ogólny Warszauy zdięty przez Officerów Inżenieryi, 1819; Situations-Plan von Warschau, lit. W Steinmetz we Wrocławiu, 1831, [w:] Krassowski B., Majewska B., Plany Warszawy 18151831, Warszawa 1982; reprint Biblioteka Narodowa 1990.; wymieniany jest też w Taryffach z lat 1808–1821; Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół akt Centralnych Władz Wyznaniowych Królestwa Polskiego, sygn. 1717, k. 65.
  • [1.7] Jednym z potomków tej rodziny był Henri Bergson (1859–1941), znany filozof francuski.
  • [1.8] Na planie datowanym na 1836 r. oznaczona jest m.in. „Nowa Bożnica”: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 5690, k. 115; Geszuri M. G., Batej ha–kneset we–ha–chazanut [Synagogi i kantorzy], [w:] Entsiklopedia szel galujot. Warsza [Encyklopedia diaspory. Warszawa], Jirusalem–Tel Aviv 1953, ss. 307–309.
  • [1.9] Nie można też wykluczyć, iż Lessel miał w swojej twórczości fazę „okrągłą”; w dziedzińcu wzniesionej przez niego zapewne w 1830 r. kamienicy Feliksa Skarżyńskiego przy ulicy Orlej (nr hip. 726 a), łączącej się z dawnym pałacem Dzierzbiekich usytuowanym przy Lesznie, istniały dwie drwalnie na planie koła: Kwiatkowski M., Architektura mieszkaniowa Warszawy od potopu szwedzkiego do powstania listopadowego, Warszawa 1989, ss. 423–424.
  • [1.10] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Spuścizna H. Kroszczora, sygn. 311/78, k. 1–10.
  • [1.11] Dylewski A., Ruda, córka CwiegoWołowiec 2018, s. 289.
  • [1.12] Sujecki J., Fundament przetrwał, „Spotkania z Zabytkami” 8, 2003, ss. 32–33; autor dokonał kilku od­krywek, które potwierdziły lokalizację i do pewnego stopnia datowanie budowli.