Rząd wesprze prace renowacyjne na warszawskim cmentarzu żydowskim. 19 grudnia 2017 r. ustawę podpisał Prezydent RP.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przekaże 100 mln zł na uzupełnienie kapitału wieczystego Fundacji Dziedzictwa Kulturowego. Dochody pozyskane z oprocentowania i inwestowania tych środków – szacowane na około 2,5 mln zł rocznie – będą przeznaczane na prace konserwatorskie na cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51.

To pomysł Fundacji Dziedzictwa Kulturowego, założonej w 2012 r. z inicjatywy dr. Michała Laszczkowskiego i Pawła Wilskiego. Fundacja ma w swoim dorobku różne projekty związane z ochroną zabytków, m.in. prace konserwatorskie na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, restaurację kolegiaty w Ołyce, porządkowanie grobów polskich na Wołyniu, cmentarza tatarskiego w Studziance, inwentaryzację nagrobków na kilku cmentarzach na Łotwie i Ukrainie. W 2016 r. na cmentarzu żydowskim w Warszawie Fundacja odnowiła 24 pomniki nagrobne autorstwa znanego rzeźbiarza Abrahama Ostrzegi.

Autorzy projektu ustawy w uzasadnieniu napisali: „Ustawa ma pomóc w zapewnieniu stałej, profesjonalnej opieki nad cmentarzem i zachowanymi na nim pomnikami nagrobnymi. Dzięki zaangażowaniu finansowemu, Rzeczpospolita Polska uratuje materialną pamiątkę po eksterminowanej społeczności żydowskiej i potwierdzi swoją dotychczasową politykę ochrony pamięci ofiar drugiej wojny światowej”. Parlamentarzyści podkreślili znaczenie historyczne cmentarza i wyjątkową rangę artystyczną stojących na nim pomników nagrobnych.

6 grudnia 2017 r. ustawę przyjął Sejm. Poparło ją 416 posłów, czterech było przeciw, sześciu wstrzymało się od głosu. Tydzień później ustawę zaakceptowali senatorzy. 19 grudnia podpisał ją Prezydent RP Andrzej Duda.

„Utworzenie funduszu wieczystego na rzecz cmentarza żydowskiego przy ul. Okopowej Warszawie jest najistotniejszym w ostatnich latach gestem państwa polskiego, mającym na celu kontynuację opieki i ochrony materialnego dziedzictwa warszawskich Żydów. Pod względem finansowym i organizacyjnym jest to przedsięwzięcie na skalę europejską”stwierdziła Anna Chipczyńska, przewodnicząca Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Jak powiedział dr Michał Laszczkowski z Fundacji Dziedzictwa Kulturowego, po raz pierwszy zyski z inwestowania kapitału wieczystego zostaną wydatkowane w 2019 roku. Dochody będą traktowane jako ministerialna dotacja na sfinansowanie prac konserwatorskich, zlecanych zgodnie z ustawą o zamówieniach publicznych. Maksymalnie 15% dochodu może być przeznaczone na koszty administracyjne. Raporty z przebiegu projektu będą publikowane na stronie internetowej Fundacji.

Michał Laszczkowski planuje, że w pierwszym okresie prace obejmą porządkowanie zieleni cmentarnej, naprawę muru i murów oporowych oraz konserwację wybranych nagrobków. Działania będą uzgadniane z gminą żydowską.

Cmentarz – niemy świadek historii

Cmentarz przy ul. Okopowej istnieje od 1806 r. Ma powierzchnię 33,5 ha, należy do największych na świecie cmentarzy żydowskich. Jest jednocześnie cennym obiektem zabytkowym – materialnym świadectwem historii i kultury warszawskich Żydów. Obok prostych macew, stoją na nim dziesiątki pomników nagrobnych o wysokich walorach artystycznych. Na cmentarzu spoczywają osobistości, które odegrały ważną rolę w życiu społeczności żydowskiej oraz kraju: rabini i cadycy, przedsiębiorcy, artyści, intelektualiści, uczestnicy walk o niepodległość Polski.

Rejestry pochówków uległy zniszczeniu podczas drugiej wojny światowej, jednak przyjmuje się, że do 1939 r. na cmentarzu spoczęło od 130 tys. do 150 tys. zmarłych. Podczas drugiej wojny światowej w zbiorowych grobach grzebano ciała osób zabitych oraz zmarłych w getcie. Ich liczba nie jest znana. Łącznie z pochowanymi na pobliskim boisku Skry może sięgać około 100 tys. osób. Cmentarz jest użytkowany do dziś. W ostatnich latach odbywa się na nim około 10 pogrzebów rocznie.

Cmentarz został częściowo zdewastowany w latach drugiej wojny światowej. 15 maja 1943 r. Niemcy wysadzili stojącą przy wejściu synagogę i dom przedpogrzebowy. Wiele nagrobków uległo zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego, kiedy na cmentarzu toczyły się walki. Po 1945 r. cmentarz niszczał. Pochłaniała go roślinność, nagrobki były rozkradane. Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Warszawie nie była w stanie skutecznie zająć się cmentarzem.

W latach 1960-1983 dozorcą cmentarza był Pinkus Szenicer, którego z czasem – do 2002 r. – zastąpił syn Bolesław. Od lat 80. na cmentarzu prowadzone były różne prace, wykonywane m.in. przez Społeczny Komitet Opieki Nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej. W 2001 r. cmentarz stał się własnością Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Zatrudnionych jest na nim kilka osób, które zajmują się pracami porządkowymi i administracyjnymi, asystują przy pogrzebach, udzielają informacji odwiedzającym groby i turystom.

Opieka nad cmentarzem o powierzchni 33,5 ha to jednak ogromne wyzwanie. Ze 130-150 tys. macew przetrwało około 80 tys., wiele z nich jest przewróconych lub uszkodzonych. Nagrobki – w tym liczne grobowce architektoniczne – wymagają kosztownej konserwacji. W złym stanie są niektóre części muru oraz murków oporowych, podtrzymujących nasypowe kwatery grzebalne. Syzyfowe zadanie stanowi walka z bujną roślinnością. Pod koniec czerwca huraganowy wiatr powalił dziesiątki drzew, które zatarasowały ścieżki i rozbiły wiele macew. Usuwanie wiatrołomów trwa do dziś.

W sukurs gminie żydowskiej przychodzą prywatni darczyńcy oraz różne organizacje, m.in. Ochotniczy Hufiec Porządkowania Cmentarza Żydowskiego im. J. Rajnfelda. Zaangażowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacji Dziedzictwa Kulturowego znacznie pomoże w trudnym dziele ochrony cmentarza.

W innych krajach

Podobne inicjatywy mają miejsce także w innych państwach, choć z całą pewnością nie pokrywają wszystkich kosztów związanych z ochroną cmentarzy żydowskich. Ruth Ellen Gruber, publicystka i badaczka dziedzictwa żydowskiego w Europie, przytacza przykład Niemiec, które w ramach Europejskiej Inicjatywy na rzecz Cmentarzy Żydowskich przekazały 1,3 mln euro na grodzenie cmentarzy w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W Austrii w 2010 r. pod auspicjami Rady Narodowej – izby niższej parlamentu – utworzono Fundusz na rzecz Restauracji Cmentarzy Żydowskich, dysponujący rocznym budżetem w wysokości 1 mln euro.

Krzysztof Bielawski

 

Źródło:

Drukuj