Pierwsza historyczna wzmianka o Wieliczce pochodzi z początku XII w., kiedy to w dokumencie określającym dochody z klasztoru benedyktynów w Tyńcu mowa o osadzie Magnum Sal („Wielka Sól”). Nazwa miejscowości pochodzi od pierwszego członu miana; z czasem zaprzestano używać słowa Sól, a wyraz Wielka został przekształcony w Wieliczka[1.1]. W 1290 r. Przemysł II dokonał lokacji miasta na prawie frankońskim.

Dzieje Wieliczki wiążą się nierozerwalnie z wydobyciem soli. Badania archeologiczne wykazały, że w tych okolicach sól warzono już 3500–2500 lat p.n.e. W XIII w. zbudowano tutaj zamek, który pełnił rolę siedziby administracyjnej żup krakowskich. Wydobycie i warzenie soli było intratnym zajęciem, przynoszącym miastu ogromne dochody. Zyski czerpał także władca, gdyż dochody z podatku od handlu solą stanowiły 1/3 wpływów do jego skarbca. Z dochodów tych budowano i restaurowano klasztory i kościoły, utrzymywano zamek na Wawelu, opłacano dostojników państwowych i profesorów Akademii Krakowskiej. Na przełomie XIII i XIV w. ufundowano kościół parafialny św. Klemensa, który przebudowywany i modernizowany dotrwał do czasów obecnych.

Intensywny rozwój miasta nastąpił za panowania Kazimierza Wielkiego, który około w połowie XIV w. rozbudował istniejący wcześniej Zamek Żupny, a w 1356 r. ustanowił Sąd Sześciu Miast, w skład którego oprócz Krakowa, Sącza, Bochni, Olkusza i Kazimierza weszła również Wieliczka. W 1361 r. przeniósł miasto z prawa frankońskiego na magdeburskie.

W XV w. nastąpił gwałtowny rozwój rzemiosła. Obok handlarzy solą (prasołów) pojawili się bednarze, kowale, kołodzieje, stolarze, powroźnicy, piekarze, rzeźnicy, krawcy, szewcy, kuśnierze, tkacze, a nawet złotnicy. Powstały także pierwsze cechy.

Okres największego rozkwitu wielickiej kopalni przypadł na wiek XVI, kiedy to żupnikami byli Andrzej Kościelecki, Jan Boner i Sebastian Lubomirski. W połowie XVII w. nastąpił natomiast powolny upadek miasta. W 1657 r. zostało obrabowane i częściowo spalone przez Szwedów. W czasie wojny północnej w 1704 r. zniszczył je pożar. Problemem stały się także epidemie oraz waśnie religijne między innowiercami a katolikami.

9 czerwca 1772 r., w wyniku I rozbioru Polski, Wieliczkę zajęli Austriacy. Czerpiąc z kopalni soli duże dochody, zadbali też o udostępnienie jej zwiedzającym. Do wzrostu znaczenia miasta przyczyniło się uruchomienie połączenia kolejowego z Krakowem w 1857 r., utworzenie pierwszej w Galicji Szkoły Górniczej w 1861 r., a także ulokowanie siedziby nowo powstałego powiatu wielickiego w 1867 roku. Jednak gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918 r., Wieliczka była bardzo zaniedbana i zniszczona. Przystąpiono do porządkowania i odbudowy, a w 1933 r. na Rynku Dolnym założono planty.

4 września 1939 r. na miasto spadły pierwsze niemieckie bomby. 7 września 1939 r. wkroczyły oddziały Wehrmachtu. Mimo licznych aktów terroru ze strony okupanta, mających miejsce na terenie Wieliczki i okolic, działała dobrze zorganizowana Armia Krajowa. W 1944 r. w kopalni powstał obóz pracy, gdzie miały być produkowane silniki do samolotów.

Oswobodzenie Wieliczki od Niemców nastąpiło 21 stycznia 1945 roku. Po wojnie miasto uzyskało nową infrastrukturę, wybudowano szkoły i budynki użyteczności publicznej. Zelektryfikowana linia kolejowa Kraków – Wieliczka. Ważnym wydarzeniem było wpisanie wielickiej kopalni na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO w dniu 8 września 1978 roku.

Obecnie Wieliczka stanowi słynny ośrodek turystyczny. Kopalnia przyjmuje tłumy zwiedzających, chociaż nadal wydobywa się tu sól kamienną. W V poziomie poziomie działa podziemne uzdrowisko – sanatorium alergologiczne „Kinga”.

Nota bibliograficzna

  • Studia i materiały do dziejów żup solnych w Polsce, t. XX, Wieliczka 1997.
  • Wieliczka: dzieje miasta (do 1980), red. S. Gawęda, A. Jodłowski, J. Piotrowicz, Kraków 1990.
Drukuj
Przypisy