Początki osady w miejscu dzisiejszego miasta sięgają X wieku. Istniał tu prawdopodobnie gród ruski, strzegący przeprawy przez Bug, wzmiankowany po raz pierwszy w 1242 roku. W trzynastowiecznych dokumentach Włodawa wspominana jest jako ważny ośrodek handlowy, leżący na szlaku z Brześcia Litewskiego do Lublina (komora celna), słynący z jarmarków koni i bydła.

W XIV w. wraz z częścią Rusi Halicko-Wołyńskiej miejscowość znalazła się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego (od 1566 r. — województwo brzeskolitewskie). W 1475 r. dobra włodawskie przejęli od wielkiego księcia Kazimierza IV Jagiellończyka książęta Michał i Aleksander Sanguszkowie, którzy wznieśli we Włodawie drewniany zamek. Przed 1525 r. staraniem Sanguszków Włodawa otrzymała prawa miejskie, potwierdzone w 1540 roku. Pod koniec XVI w. właścicielem miasta został wyznawca kalwinizmu Andrzej Leszczyński, wojewoda brzeskokujawski. Miasto szybko stało się silnym ośrodkiem protestantyzmu, w którym osiedlali się przybywający z Czech, Moraw i Śląska innowiercy, przyczyniający się do intensywnego rozwoju rzemiosła. W latach 1624–1698 działał tu zbór oraz szkoła kalwińska. W wieku XVII powstała we Włodawie samodzielna gmina żydowska.

W 1648 r. miasto niemal całkowicie zniszczyły wojska kozacko-tatarskie Chmielnickiego, które wymordowały większość mieszkańców, w tym wszystkich tutejszych Żydów. Spłonął wówczas kościół, zbór kalwiński oraz włodawski zamek. W 1657 r. miasto zostało ponownie splądrowane i zniszczone przez wojska szwedzkie. Po tych wydarzeniach, królowie polscy nadawali tutejszym mieszczanom — zarówno chrześcijanom, jak i Żydom liczne przywileje, jednak nie mogło to zatrzymać postępującego upadku miasta.

W końcu XVII w. dobra włodawskie przejął Rafał Leszczyński (ojciec późniejszego króla polskiego Stanisława). Będąc żarliwym katolikiem, zlikwidował tutejszy zbór i szkołę kalwińską. Po nim miasto przeszło w ręce Ludwika Konstantego Pocieja, który sprowadził do Włodawy paulinów z klasztoru na Jasnej Górze i ufundował klasztor. Kolejnym właścicielem Włodawy został podskarbi litewski — Jerzy Fleming, zaś dzięki małżeństwu Adama Czartoryskiego z córką Jerzego — Izabelą — miasto znalazło się w rękach „Familii”.

W XVIII w. miasto przeżywało ponowny okres względnego rozkwitu, głównie dzięki odbywającym się tutaj jarmarkom, na których handlowano końmi, owcami i bydłem, sprowadzanymi z Ukrainy i Wołynia. W mieście żyli wówczas chrześcijanie zajmujący się rolnictwem oraz Żydzi, zajmujący się handlem i rzemiosłem, a także obsługą transportu rzecznego.

W wyniku III rozbioru Polski w 1795 r. Włodawa znalazła się w zaborze austriackim (Nowa Galicja). Od 1809 r. należała do Księstwa Warszawskiego (departament siedlecki), a następnie od 1815 r. wchodziła w obręb Królestwa Polskiego (województwo podlaskie, a następnie gubernie lubelska i siedlecka). Miasto stało się własnością rządu carskiego, który wprowadził w latach 1832–1862 zakaz osiedlania się we Włodawie Żydów z sąsiednich miejscowości, co było związane z przygranicznym położeniem. Po krótkim okresie zastoju na początku XIX w., m.in. na skutek ustanowienia Włodawy siedzibą powiatu (1867), a także dzięki budowie połączenia kolejowego z Chełmem i Brześciem (1887), nastąpiło ponowne ożywienie gospodarcze miasta.

W okresie międzywojennym we Włodawie mieszkali przedstawiciele różnych wyznań i narodowości. Dominującą grupą etniczno-wyznaniową byli Żydzi. W 1931 r. stanowili 68% (5,9 tys.) ogółu mieszkańców, Ukraińcy  — 2% (150), a Polacy — 30% (2,6 tys.).

Podczas II wojny światowej Niemcy w 1941 r. utworzyli we Włodawie, włączonej wówczas do dystrykt lubelskiego Generalnego Gubernatorstwa, getto i obóz pracy przymusowej dla Żydów. W maju 1942 r. rozpoczęto wywózki do Sobiboru. Akcję likwidacji getta zakończono na przełomie kwietnia i maja 1943 r., kiedy to wywieziono do Sobiboru 2,2 tys. Żydów.

Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną w lipcu 1944 r. Włodawa i okolice stały się silnym ośrodkiem działalności organizacji antykomunistycznych, m.in. w 1946 r. oddział WiN „Jastrzębia” uwolnił 100 więźniów politycznych Urzędu Bezpieczeństwa. W latach 1975–1998 miasto znajdowało się w granicach województwa chełmskiego, a od 1999 r. — ponownie lubelskiego. Stanowi siedzibę władz powiatu, graniczącego z Białorusią i Ukrainą.

Nota bibliograficzna

  • Olszewski E., Szczygieł R., Dzieje Włodawy, Lublin – Włodawa 1991.
Drukuj