W latach 1854–1856 gmina żydowska we Wrocławiu kupiła poza miastem, we wsi Gabitz, przy szosie Borowskiej (obecnie ul. Ślężna) teren pod nowy cmentarz żydowski. Jego powierzchnia wynosiła ok. 3 ha. Pierwszy pochówek odbył się na nim już 18.11.1856 roku. Cmentarz powiększany był w 1863 r., a także dwukrotnie w XX wieku. W 1868 r. znalazł się w granicach Wrocławia. W 1912 r. na jego terenie wybudowano nową kaplicę i budynek zarządu cmentarza, zaprojektowane przez architektów Richarda i Paula Ehrlichów. Ostatni pogrzeb na cmentarzu odbył się w 1942 roku. Od 1991 r. Stary Cmentarz Żydowski stanowi Muzeum Sztuki Cmentarnej – oddział Muzeum Miejskiego we Wrocławiu. Obecnie zajmuje powierzchnię 4,6 ha i jest jedynym w Europie muzeum tego typu.

Nekropolia charakteryzuje się, podobnie jak inne duże cmentarze w Niemczech, różnorodnością nagrobków. Jest ich tu ponad 6 tys., a wśród nich wyróżnić można: obeliski, kolumny, sarkofagi, pomniki, grobowce w formie portyków, arkad, baldachimów, portali, kaplic-mauzoleów. Różnorodność przejawia się również w stylach nagrobków. W zależności od panujących w XIX-wiecznej sztuce trendów – przeważają elementy starożytne, renesansowe, barokowe i klasycystyczne. Do ciekawostek należą ozdobne kolumienki, pnie drzew oraz urny, w większości stele nagrobne.

Cmentarz podzielony jest alejami. Nie jest tradycyjnym cmentarzem żydowskim, bardziej przypomina ewangelickie nekropolie. Można tu znaleźć nieliczne przykłady typowej zwierzęco-roślinnej symboliki żydowskiej, są za to znaki lóż masońskich czy ornamenty w postaci narzędzi rzemieślniczych. Ponadto każdy grobowiec posiada donicę na kwiaty. W inskrypcjach nagrobnych powszechne są cytaty z literatury niemieckiej (zwłaszcza z Goethego), a nawet wersety z Nowego Testamentu. Napisy najczęściej sporządzono w języku niemieckim, rzadziej w hebrajskim, czasem również w polskim. Na kilku nagrobkach znajdują się kurioza: kombinacja gwiazdy Dawida z Krzyżem Żelaznym.

Na zewnętrznym murze cmentarza, obok czterech XIV-wiecznych nagrobków, znajduje się najstarszy znaleziony w Polsce nagrobek Dawida, syna Szaloma, zmarłego w 1203 roku. Na cmentarzu rozpoznać można wiele nagrobków znanych wrocławskich osobistości z XIX i początku XX wieku. Pochowani są tutaj m.in.: Ferdynand Lasalle (1825–1864), Jan Gottfryd Gallea (1812–1910), Heinrich Graetz (1817–1891), Ferdinand Julius Cohn, Friderike Kempner, Dawid Samosz, Clara Sachs oraz Max Schlesinger.

Wybór nagrobków z tego zabytkowego cmentarza można znaleźć w naszej zakładce Pamięć w Kamieniu.

Bibliografia

  • Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., Śladami Żydów. Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, ss. 56–57.
Drukuj