Najważniejszą osobą w wysokomazowieckiej gminie żydowskiej, podobnie zresztą jak w innych gminach był rabin. To postać wyjątkowa zarówno w znaczeniu społecznym jak i duchowym. Rabin zajmował się sprawami religijno-moralnymi wspólnoty i był w sprawach życia codziennego i religijnego niekwestionowanym autorytetem. Oprócz tego rozstrzygał spory, był przewodniczącym sądu, a także reprezentantem gminy w różnych sprawach z władzą lokalną jak i wyższego stopnia. Zasadniczo rabinem mógł zostać każdy pełnoletni mężczyzna, o ile znalazł akceptacje wśród własnych współwyznawców i dopełnił formalności ustalonych stosownymi przepisami.

Do omówienia niniejszego zagadnienia posłużyły następujące opracowania historyków zajmujących się problematyką żydowską. Podstawą są Rabini Okręgów Bożniczych Regionu Łomżyńskiego Leszka Koconia. Autor sporządził tam obszerną listę nazwisk rabinów i podrabinów miasteczek regionu łomżyńskiego do połowy XX wieku. Zaczynając od roku 1827, w oparciu o znajdujące się w Archiwum Państwowym w Łomży Aka stanu cywilnego z lat 1828-1936 dla wysokomazowieckiego okręgu bóżniczego, a także w oparciu o dokumenty opatrzone odciskiem imiennej pieczęci, którą posługiwał się każdy rabin, L. Kocoń ustalił niemalże wszystkie nazwiska rabinów z okresem ich urzędowania w Wysokiem Mazowieckiem. Również praca Witolda Jemielitego Ośrodki religijne i ludność wyznania mojżeszowego we wschodnich regionach Królestwa Polskiego zawiera sporo informacji na ten temat. Głównym źródłem wykorzystanym w opracowaniu W. Jemielitego są akta Centralnych Władz Wyznaniowych w Warszawie. W Archiwum Głównym Akt Dawnych dla lat 1844-1862 zachowały się wykazy dochodów i rozchodów (czynione co trzy lata) dla poszczególnych okręgów bóżniczych. Podobne wykazy zachowały się także w Archiwum Państwowym w Łomży, ale dla mniejsze ilości lat, z tym że także i dla okresu po 1863 roku. Autor wykorzystał też informacje zawarte w Pamjatnych Kniżkach guberni łomżyńskiej, w których od roku 1887 do 1914 wymieniano rabinów. Poza tym wykorzystano tu również dostępne w Internecie angielskie tłumaczenie fragmentów Pinkas Hakehilot, Encyclopaedia of Jewish Communities.

W 1821 roku rząd rosyjski zniósł kahał wprowadzając w jego miejsce kontrolowany przez rząd Dozór Bóżnicy. W efekcie tego i kolejnego rozporządzenia z dnia 12 października 1823 roku władze Królestwa Polskiego ingerowały w wewnętrzne sprawy dozoru bóżniczego, np. żeby zostać rabinem trzeba było uzyskać przyzwolenie Rządu Gubernialnego. Rabina wybierali wszyscy dorośli mężczyźni ze swojego grona lub innego, często sąsiedniego okręgu. O ile wskazany kandydat wyraził zgodę na objęcie proponowanej mu posady, kierowano należyty wniosek do władz lokalnych, przeważnie do naczelnika powiatu z prośbą o nostryfikację i wydanie aprobaty na rozpoczęcie urzędowania. Rabin swój urząd piastował dożywotnio, mógł jednak z niego zrezygnować ze względów zdrowotnych lub w przypadku przeniesienia się do innej miejscowości.

Do zakresu obowiązków rabina należało: prowadzenie ksiąg urodzeń, małżeństw i zgonów, zgłaszanie do urzędnika stanu cywilnego zaistniałych urodzeń, małżeństw i zgonów, przestrzeganie stosownych przepisów, prowadzenie nabożeństw, a także świadczenie wszelkich posług religijnych, wystawianie stosownych zaświadczeń, udzielanie rozwodów.

W różnych okresach, zwłaszcza w mniejszych gminach miejsce rabina zajmował podrabin. Jego zakres obowiązków był taki sam jak rabina.

Nie znamy nazwisk osób kierujących żydowską społecznością z całego XVIII i początku XIX stulecia. Dopiero z 1827 roku pochodzi najstarsza znana wzmianka o podrabinie z Wysokiego Mazowieckiego SZMULU BARASZU. Wiemy, że urodził się około 1779 roku jako syn Zelmana. Swoją funkcję sprawował do 1837 roku. Według Encyclopaedia of Jewish Communities pierwszym znanym rabinem wysokomazowieckiego okręgu bożniczego był MEIR HOROWICZ pełniący swój urząd od roku 1833 do 1853. W latach 1850-1852 podrabinem był, urodzony w Szczuczynie w 1818 roku, syn Icka BENIAMIN PERELMAN. Rok później stanowisko podrabina piastował siedemdziesięcioletni wówczas JUDKO LIBERMAN (syn Josiela). Kolejnym przywódcą duchowym okręgu bóżniczego w Wysokiem Mazowieckiem był LEJZOR SZLOMA WELLER, syn Rubina. Stanowisko rabina pełnił od 24 lutego 1867 roku. W chwili wyboru na stanowisko miał pięćdziesiąt pięć lat i spore doświadczenie w tym zakresie. Lejzor Weller urodził się 1812 roku w Tykocinie. W latach 1847-1867 sprawował funkcję podrabina w osadzie Jabłonka (9 kilometrów od Wysokiego Mazowieckiego). Jednocześnie pełnił też urząd podrabina w Wysokiem Mazowieckiem w okresie co najmniej 1859-1861. [1] Od kiedy i do kiedy piastował tę funkcję obecnie nie wiadomo. Być może czas ten można przesunąć na lata 1854-1867? Kwestia wymaga dalszych badań. W 1867 roku naczelnik powiatu wysokomazowieckiego zatwierdził go na stanowiska rabina. Zmarł 16 lipca 1896 roku w Wysokiem Mazowieckiem, gdzie został zapewne pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Zarzecznej (obecnie Żwirki i Wigury). Niestety nie zachował się do naszych czasów jego nagrobek. Według W. Jemielitego Lejzor Weller funkcję rabina sprawował w latach 1867- 1887. Encyclopaedia of Jewish Communities podaję wzmiankę, że piastował urząd do roku 1892. Ta sama encyklopedia wspomina, że kolejnym rabinem był AJZYK JAKOB WELLER, syn Lejzora, który w 1893 roku napisał „Ojlem Bris” – opowieści rabinnicze. Wedle W. Jemielitego urząd rabina w okresie 1887-1895 sprawował JANKIEL JANKIELEWICZ WELLER, którego następcą w 1896 roku został AJZYK WELLER. Z kolei L. Kocoń twierdzi, że 1896 roku na rabina w Wysokiem Mazowieckiem wybrano SZLAMA BRESLERA, który wcześniej pełnił funkcje rabina w Krasnosielcach. W latach 1896-1898 stanowisko rabina było nie obsadzone (vacat). Ostatnim rabinem sprawującym swój urząd był ARON EKIEL PERELMAN. Urodził się jako syn Leiby w 1860 roku, w miejscowości Ratowa – w guberni kowieńskiej. W wieku 36 lat, dokładnie 29 lutego 1896 roku, zdał w Kielcach wymagany egzamin ze znajomości języka rosyjskiego, bowiem po roku 1867 kandydat na rabina musiał zdać egzamin ze znajomości tego języka [2]. Świadectwo o numerze 1204 wręczono mu 2 marca bieżącego roku. Trzy lata później wybrano go na rabina w Wysokiem Mazowieckiem. Swój urząd pełnił co najmniej do września 1939. Jednocześnie od 26 kwietnia 1905 roku pełnił funkcję rabina w Jabłonce. Dał się poznać jako sumienny, zdyscyplinowany człowiek cieszący się dużym autorytetem. Zginął najprawdopodobniej w listopadzie 1942 roku – w momencie likwidacji getta w Wysokiem Mazowieckiem.

Powyższe zestawienie z całą pewnością nie wymienia w stu procentach wszystkich tych, którzy sprawowali urząd rabina w Wysokiem Mazowieckiem, mimo to wzbogaca i uzupełnia naszą wiedzę o wysokomazowieckiej społeczności żydowskiej.

Opracowanie: Karol Głębocki (Wysokie Mazowieckie, 2008 rok)

[1] To że Lejzor Weller był na pewno podrabinem w latach 1859-1861 ustaliłem w oparciu o dokumenty rodziny Hershfeld znajdujące się na: http://www.hershfeld.com/family/ [2] W tym celu powołano Guberlniane Komisje Egzaminacyjne, po jednej w każdej Guberni Królestwa Polskiego, przed którą kandydat na przyszłego rabina zdawał egzamin. Z wyznaczonego egzaminu zwolnieni byli ci Żydzi, którzy ukończyli szkołę średnią lub wyższą uczelnię, a także ci którzy do 15 lutego 1885 roku otrzymali zgodę na sprawowanie funkcji rabina. Każdy kto pomyślnie zdał egzamin otrzymywał stosowne świadectwo, dzięki któremu mógł zostać rabinem.

 

Bibliografia:

1. L. Kocoń, Rabini Okręgów Bóżniczych Regionu Łomżyńskiego, [w:] „Studia Łomżyńskie”, T.XIII, Łomża 2002, s. 49-61.

2. W. Jemielity, Ośrodki religijne i ludność wyznania mojżeszowego we wschodnich regionach Królestwa Polskiego, Łomża 2001.

3. Pinkas Hakehilot, Encyclopaedia of Jewish Communities: Poland Vol. IV Warsaw and Its Region, pages 190-193 - translation from Hebrew. Submitted by Yale Reisner of the Lauder Jewish Geneology Project at the Jewish Historical Institute, Warsaw.

Drukuj