Początek osadnictwa żydowskiego we Wronkach wiąże się z nabyciem miasta przez potężny wielkopolski ród możnowładczy Górków (1515). Swobody osadnicze pociągnęły za sobą niemal natychmiastowe przybycie rodzin żydowskich, a proces rozrastania się gminy trwał przez kilkadziesiąt lat. W 1607 r. Żydzi dostali pozwolenie na nieograniczony handel i uprawianie rzemiosła w mieście, a także na budowę synagogi[1.1].

Niestety, zachowało się niewiele informacji mówiących o osadnictwie żydowskim we Wronkach w początkowym okresie funkcjonowania gminy, gdyż większość dokumentów oraz będących w posiadaniu gminy przedmiotów spłonęła w pożarze w 1768 roku. Wiadomo, że ok. 1795 r. we Wronkach mieszkało już ok. 380 Żydów, którzy stanowili ok. 30% wszystkich mieszkańców. W pierwszej połowie XIX w. gmina była najliczniejsza; miała 716 członków w 1832 r. oraz 791 członków w 1840 roku. W 1843 r. w mieście było 813 Żydów – najwięcej w historii. Był to okres prosperity dla społeczności. Rozwijał się handel, także obnośny, a warsztaty rzemieślnicze zamieniały się w małe fabryczki. Pod koniec XIX w. we Wronkach zaczął rozwijać się ruch syjonistyczny[1.1.1].

Począwszy od drugiej połowy XIX w. liczba mieszkających we Wronkach Żydów zaczęła się stopniowo zmniejszać. Całe rodziny wyjeżdżały z miasta, emigrując przede wszystkim do dużych miast – Berlina i Wrocławia, a także za granicę. Żydzi wywodzący się z Wronek zasilali elity gdzie indziej; z miasta pochodził berliński profesor chemii Adolf Feiner czy profesorowie medycyny Bernhard i Hermann Zondkowie z Jerozolimy[1.1.1]. Niektórzy decydowali się na wyjazd aż do Stanów Zjednoczonych, głównie do Nowego Jorku.

W 1849 r. gmina liczyła 666 członków, a w 1890 r. – 550 członków. Ludność żydowska stanowiła wówczas już tylko 18% populacji miasta. Na początku XX w., w 1903 r., w mieście było jeszcze 490 Żydów, a dziesięć lat później – 314. Po zakończeniu I wojny światowej we Wronkach pozostało zaledwie 70 osób wyznania mojżeszowego, a w 1939 r. było ledwie 31. Tak mocne topnienie społeczności wiązało się także z przypadnięciem Wronek odrodzonej Polsce; Żydzi wronieccy należąc do kultury niemieckiej, nie czuli się związani z Rzeczypospolitą.

We wrześniu 1939 r. Wronki znalazły się pod okupacją niemiecką, na terenach potem bezpośrednio inkorporowanych do Rzeszy. Niemal od razu wszystkich tutejszych Żydów wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa[1.2].

Nota bibliograficzna

  • Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, Monachium 2008.
  • Wronki, [w:], The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1466.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Wronki, [w:], The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1466.
  • [1.1.1] [a] [b] Wronki, [w:], The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, s. 1466.
  • [1.2] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, Monachium 2008.