Pomimo iż już w 1741 roku w miasteczku założone zostało bractwo pogrzebowe (Chewra Kadisza), nadal nie było tu żydowskiego cmentarza, a zmarłych z Zambrowa grzebano na kirkucie w Jałbonce.[1.1] Kirkut w Zambrowie założony został być może już na początku XIX stulecia, a z całą pewnością przed rokiem 1829, z tego okresu bowiem pochodzi najstarsza zidentyfikowana tu macewa. Usytuowany na stromej skarpie nad rzeką Jabłonką, przy dzisiejszej ulicy Łomżyńskiej, nekropola znajduje się w odległości około 1 kilometra na północ od rynku, stanowiącego do II wojny światowej centrum zambrowskiej dzielnicy żydowskiej. W 1890 roku kirkut został powiększony, obejmując łącznie ok. 2,6 ha i będąc miejscem pochówku żydowskich mieszkańców Zambrowa oraz okolicznych miejscowości. Stawiane tu macewy, w większości wykonywane z głazów narzutowych, posiadały ciekawą dekorację reprezentującą wysoki poziom sztuki kamieniarskiej i były polichromowane.

W znacznej części zdewastowany w czasie okupacji, po zakończeniu działań wojennych kirkut stopniowo popadał w ruinę, choć jeszcze w latach 90. XX stulecia znajdowało się tu około 200 nagrobków. W latach 60. ubiegłego stulecia władze miasta planowały utworzenie na terenie nekropoli parku miejskiego, jednakże projekt ten nie został zrealizowany. Pod koniec lata 80. XX wieku teren cmentarza został zabezpieczony prowizorycznym ogrodzeniem, wycięto też część porastających go zarośli. Odsłonięcie nagrobków przyczyniło się paradoksalnie do szybkiej dewastacji kirkutu, na skutek grabieży i niszczenia płyt przez miejscową ludność.[1.2] Najlepiej zachowane macewy znajdują się w północnej, najtrudniej dostępnej części kirkutu, większość spośród pozostałych macew została zdewastowana.[1.3]

W 1991 r. Tomasz Wiśniewski na łamach "Wiadomości Zambrowskich" tak scharakteryzował odnalezione macewy: "Wskazują na wysoki poziom sztuki kamieniarskiej. (...) Na terenie stosunkowo dużych cmentarzy żydowskich, które badałem jak w Krynkach (3000 kamieni), Sokółce (1200 kamieni) i innych nie spotkałem nigdzie równie interesujących pod względem mistrzostwa w kształtowaniu kamienie, symboliki i ornamentyki oraz kunsztu lokalnego z pewnością rzemieślnika"[1.4].

Obecnie układ cmentarza jest nieczytelny, znajduje się na nim około 100 nagrobków, najstarsza zidentyfikowana macewa pochodzi z 1890 roku. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 372/88.

Spis macew z cmentarza żydowskiego w Zambrowie jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: http://cemetery.jewish.org.pl/list/c_62 [dostęp: 20.01.2015].

 

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] A. Cygielman, Zambrow (hasło) w: Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, vol. 16, Detroit–New York–San Francisco–New Haven–Waterville–London 2007, s. 449.
  • [1.2] Za: T. Wiśniewski, Dzieje Gminy Żydowskiej w Zambrowie, „Wiadomości Zambrowskie”, 1991, nr 5/6, s. 3-7.
  • [1.3] Za: A. M. Zawistowski, Kirkut w Zambrowie w: http://www.kirkut.zambrow.org/.
  • [1.4] Tomasz Wiśniewski, Dzieje Gminy Żydowskiej w Zambrowie, "Wiadomości Zambrowskie", 1991, nr 5/6