Żydzi uzyskali prawo mieszkania w Zamościu już sześć lat po założeniu miasta, tj. w 1588 r. Jan Zamoyski, pragnąc czerpać zyski z handlu towarami luksusowymi, sprowadził wówczas do miasta Żydów sefardyjskich. Pochodzący z Hiszpanii, Turcji i Włoch, zajmowali się głównie handlem diamentami, kosztownymi tkaninami, orientalnymi przyprawami oraz wyrobami rzemiosła artystycznego. Sefardyjska gmina żydowska w Zamościu była jedyną tego rodzaju gminą w całej ówczesnej Rzeczypospolitej. Była instytucją autonomiczną, a aż do połowy XVII w. nie podlegała zwierzchnictwu najwyższego organu samorządu żydowskiego w Rzeczypospolitej – Sejmu Czterech Ziem[1.1].

W północno-wschodniej części Zamościa, wokół Rynku Solnego, pod koniec XVI w. powstała dzielnica żydowska. W 1590 r., zgodnie z przywilejem nadanym osadnikom, w obrębie owej dzielnicy powstała pierwsza drewniana synagoga, którą następnie zastąpiła murowana, ukończona w pierwszych latach XVII w. Po kilku dziesięcioleciach poddano ją przebudowie, dodając babińce, a w XVIII w. – połączono pasażem z domem kahalnym. Na początku XVII w. w Zamościu istniała ulica Żydowska (obecnie Zamenhofa), przy której znajdowała się wspomniana wyżej synagoga, a także: dom nauki, mykwa oraz szpital żydowski. W 1657 r. istniało tam również 19 domów mieszkalnych. Kirkut znajdował się poza obrębem murów miejskich[1.2].

Druga połowa XVII w. przyniosła gminie zamojskiej znaczące przeobrażenia o charakterze demograficznym, a także ekonomicznym i kulturowym. W twierdzy Zamość obleganej przez Kozaków Chmielnickiego, a następnie przez wojska szwedzkie (w 1656 r.), znalazła schronienie duża grupa żydowskich uciekinierów z Wołynia i Rusi, tj. terenów objętych powstaniem kozackim oraz wojnami z Rosją i Turcją. Aszkenazyjczycy szybko zyskali przewagę nad osiadłymi w mieście Żydami sefardyjskimi, przyczyniając się tym samym do utraty ich dawnej pozycji ekonomicznej. Choć w 1684 r. Żydzi sefardyjscy uzyskali zgodę na utworzenie oddzielnej gminy, część spośród nich zmieszała się z Aszkenazyjczykami, a część opuściła miasto. Zaistniała sytuacja przyczyniła się jednocześnie do powstania swoistej kultury lokalnej, czerpiącej zarówno z tradycji aszkenazyjskiej, jak i sefardyjskiej.

Zamojska gmina, będąca wówczas jedną z największych gmin żydowskich w Polsce, szybko zyskała pozycję ważnego ośrodka badań religijnych. W XVIII w. działali tu słynni rabini – Eliezer Lipman ben Manli i Szlomo ben Mosze. Pod koniec XVIII stulecia Zamość stał się ośrodkiem haskali. Pracowali tu m.in. Josef Cederbaum, Jakow Eichenbaum i Salomon Ettinger, za sprawą których idee oświeceniowe promieniowały z Zamościa na całą Lubelszczyznę[1.1.2]. W ostatnich latach XIX w. znacznie zwiększyła się liczba zwolenników chasydyzmu.

W okresie międzywojennym gmina żydowska w Zamościu należała do największych w kraju. W 1921 r. żyło tu 9383 Żydów, stanowiących 49,3 % ogółu mieszkańców miasta[1.3]. Społeczność żydowska zamieszkiwała wówczas zarówno w obrębie tradycyjnej dzielnicy żydowskiej wokół Rynku Solnego, jak też w utworzonej w pierwszej połowie XIX w. nowej dzielnicy na przedmieściu Nowa Osada, zwanym również Nowym Miastem. W latach 20. i 30. XX w. niewielka liczba Żydów mieszkała również na Krakowskim Przedmieściu i w pozostałych częściach Zamościa[1.4].

Podobnie jak w wielu innych ówczesnych miastach i miasteczkach regionu, znaczna większość żydowskich mieszkańców Zamościa utrzymywała się z handlu. W 1917 r. niemal 95% wszystkich zakładów handlowych w mieście znajdowało się w rękach żydowskich, podczas gdy w 1929 r. odsetek ten wynosił już tylko niespełna 80%[1.5]. Żydowskie przedsiębiorstwa handlowe – głównie niewielkie, rodzinne firmy – przodowały w branży spożywczej (w 1920 r. niemal 60% sklepów spożywczych w mieście prowadzili Żydzi), a także w branży odzieżowej, skórzanej oraz – w nieco mniejszym stopniu – w rolnej, metalowej i drzewnej. W okresie międzywojennym również wiele spośród zamojskich przedsiębiorstw rzemieślniczych znajdowało się w rękach Żydów. W 1922 r., pośród zamojskich majstrów niemal 60% było wyznania mojżeszowego. Dominowały zawody tradycyjne: szewcy, krawcy, czapnicy, piekarze, fryzjerzy, kamasznicy i stolarze, a także farbiarze, szklarze, kuśnierze i jubilerzy.

Część żydowskich mieszkańców miasta zajmowała się działalnością przemysłową. W 1920 r. spośród 20 działających w mieście zakładów przemysłowych, 11 (tj. 52,4%) należało do Żydów. W 1929 r., żydowskie przedsiębiorstwa stanowiły już 73,8% ogółu, zaś 10 lat później – tuż przed wybuchem wojny – w rękach Żydów było 12 spośród 22 zamojskich przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym (tj. młynów, olejarni, browarów, kaflarni, cegielni, itp.)[1.6].

Główną instytucją żydowskiego życia społecznego-politycznego była – podobnie jak w innych ośrodkach – żydowska gmina wyznaniowa, istniejąca w mieście od 1588 r. Pod nadzorem gminy znajdowało się kilkadziesiąt instytucji religijnych i dobroczynnych, tj. dwie synagogi z bejt ha-midraszami, kilkanaście domów modlitwy, dwa cmentarze, dwie Talmud-Tory oraz trzy mykwy. Działalnością dobroczynną zajmowały się: powstały w 1907 r. Dom Starców i Kalek Żydowskich, założona w 1926 r. ochronka dla dzieci „Gniazdo Sieroce”, działające od 1926 r. Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej, dwa oddziały Linas ha-Cedek (Dobroczynnej Kasy Pożyczkowej dla Chorych), dwa oddziały kasy pożyczek bezprocentowych Gemilut Chesed oraz Towarzystwo Pogrzebowe Chewra Kadisza[1.7].

W okresie międzywojennym sytuacja w zamojskiej gminie, będącej jak wiele innych gmin w tym czasie – polem walki politycznej pomiędzy syjonistami i ortodoksami, odzwierciedlała szereg wewnętrznych sprzeczności i konfliktów narastających wśród społeczności żydowskiej. Walka pomiędzy „siłami postępowymi”, a ortodoksyjną Agudą, miała charakter konfrontacji ideologicznej i odnosiła się do wielu sfer życia całej społeczności.

W okresie międzywojennym w Zamościu istniały oddziały większości ogólnopolskich partii żydowskich: działająca w Zamościu od 1920 r. ortodoksyjna Aguda, popierana przez gminę oraz wielu przedstawicieli starszej generacji; popierane głównie przez młodzież różne odłamy partii syjonistycznych; także założony w mieście w 1905 r. lewicowy Bund. W dwudziestoleciu międzywojennym Żydzi brali też aktywny udział w działalności ruchu komunistycznego. W mieście istniała ponadto stosunkowo silna, choć formalnie niezorganizowana grupa zasymilowanych Żydów, deklarujących przywiązanie do polskiego języka i kultury[1.8].

Życie kulturalne żydowskiej gminy w Zamościu w okresie międzywojennym było bardzo bogate. Jego rozwojowi sprzyjała m.in. spuścizna haskali. Z Zamościa wywodziło się wielu wybitnych intelektualistów żydowskich, m.in.: Izrael ben Mosze (Izrael Zamość) – filozof i komentator biblijny, Aleksander Cederbaum – literat, publicysta, twórca pierwszej w Rosji gazety w języku jidysz, Salomon Ettinger – lekarz i jeden z pionierów literatury jidysz na ziemiach polskich, poeta Issachar ben Falkenson, a także urodzony w 1852 r. klasyk literatury jidysz Icchak Lejb Perec. Z Zamościa pochodzili też: Róża Luksemburg – teoretyczka międzynarodowego ruchu robotniczego, Bronisz Huberman – skrzypek, profesor Akademii Muzycznej w Wiedniu, założyciel pierwszej orkiestry symfonicznej w Izraelu[1.9].

W XIX w. w mieście działały żydowskie szkoły, pozostające pod wpływami haskali i reprezentujące bardzo wysoki poziom nauczania, a także sieć „kołokotników”, tj. punktów kształcenia najuboższej części społeczności. W mieście działała także bundowska świecka szkoła ludowa – „Jawne”, reprezentująca nurt religijno-syjonistyczny, dwie Talmud-Tory, kilkadziesiąt chederów, jesziwa Ajc-Chaim, oraz Koedukacyjne Gimnazjum Humanistyczne Gminy Żydowskiej, reprezentujące nurt ogólnopaństwowy[1.10]. Działalnością o charakterze kulturalno-oświatowym zajmowały się też niemal wszystkie zamojskie organizacje społeczne, biblioteki publiczne oraz ruchy i partie polityczne, m.in.: Zjednoczenie Szkół Żydowskich, Kultur-Liga, Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Frajhajt” oraz Żydowska Liga Oświaty Ludowej.

W okresie międzywojennym w Zamościu działały cztery żydowskie księgarnie, dziewięć bibliotek publicznych oraz trzy duże drukarnie[1.11]. Ukazywały się tu cztery tytuły prasy żydowskiej: dwutygodnik „Zamoszczer Sztyme” („Głos Zamościa”) – założony w 1928 r.; wydawany w latach 1937–1939 organ popularnej partii syjonistycznej Poalej Syjon – Prawica; dwutygodnik „Zamoszczer Wort” („Słowo Zamojskie”) – wydawany w 1930 r. organ ortodoksów, a także dwa czasopisma o charakterze religijnym: „Habajer” („Studnia”) i „Undzer Gajst” („Nasz Duch”)[1.12]. Od 1905 r. działał w mieście amatorski zespół teatralny założony przez Berysza Bekiermana. W okresie międzywojennym istniało w mieście kilka amatorskich teatrów, wystawiających głównie klasykę żydowską, w tym m.in. dzieła Szolema Alejchema[1.1.12].

Wybuch drugiej wojny światowej przerwał rozwijającą się dynamicznie kulturalno-oświatową działalność zamojskich Żydów, jednakże ze względu na bogate tradycje, Zamość był, i nadal pozostaje ośrodkiem znanym na świecie, czego wyrazem może być powiedzenie autorstwa miejscowego poety – Dawida Szyfmana: „awira d’Zamość mechakim”, co znaczy: „zamojskie powietrze czyni mądrym”[1.13].

W 1939 r. w Zamościu mieszkało ok. 12,5 tys. Żydów, stanowiących około 43% mieszkańców[1.14]. We wrześniu 1939 r. miasto początkowo zostało zajęte przez Niemców, a następnie przez wojska sowieckie, które okupowały je przez niemal dwa tygodnie. Wobec postępującej ofensywy niemieckiej około 5 tys. zamojskich Żydów – tj. niemal 2/3 żydowskiej ludności miasta – zdecydowało się na ucieczkę do Związku Radzieckiego[1.15]. Wycofujące się wojska sowieckie zachęcały do wyjazdu na wschód, toteż zorganizowana, masowa emigracja Żydów z Zamościa, a także z innych miast Lubelszczyzny, tj. z Tomaszowa Lubelskiego, Hrubieszowa czy Krasnobrodu przyjęła znaczne rozmiary.

Do wiosny 1941 r. Żydzi, którzy pozostali w Zamościu (ok. 4 tys. osób) mogli mieszkać bez żadnych ograniczeń na terenie całego miasta, choć często zdarzały się przypadki eksmitowania z „lepszych” domów i mieszkań. Jednakże na początku kwietnia 1941 r. pojawiło się zarządzenie nakazujące wszystkim Żydom zamieszkałym na Starym Mieście i Lubelskim Przedmieściu przeniesienie się w ciągu miesiąca na teren Nowej Osady (Nowego Miasta). Wysiedleniem kierował Judenrat, na czele którego od samego początku istnienia, tj. od połowy października 1939 r., stał Mieczysław Garfinkiel. Getto na Nowym Mieście miało charakter otwarty – nie posiadało ściśle określonych granic i nie było odgrodzone od reszty miasta, choć funkcję symbolicznej granicy pełniły tory kolejowe przecinające ul. Lwowską na wysokości ul. Obwodowej i Orlicz-Dreszera. Wspólnie z przesiedlonymi Żydami, na terenie Nowego Miasta mieszkali także Polacy, którzy mogli bez żadnych ograniczeń wchodzić i wychodzić z getta. Warunki mieszkaniowe były bardzo trudne. Ludność żydowska mieszkała w drewnianych domach, często zrujnowanych i pozbawionych wyposażenia, niemających bieżącej wody ani kanalizacji[1.16].

Oprócz mieszkańców Zamościa, w getcie zamojskim uwięziono także Żydów z wielu sąsiednich miejscowości, a także wysiedleńców z terenów zachodniej Polski przywożonych tu począwszy od października 1939 r.[1.17] Od momentu podjęcia decyzji o stworzeniu na Lubelszczyźnie „rezerwatu” dla Żydów europejskich, do zamojskiego getta kierowano też liczne transporty Żydów wysiedlanych z „Kraju Warty”, a także z Niemiec i Austrii.

Pod koniec 1941 r. w getcie zamojskim przebywało już około 7 tys. Żydów, z czego około 2,5 tys. stanowiły osoby pochodzące spoza miasta, zaś w kwietniu 1942 r., w przededniu pierwszej „akcji” wysiedleńczej, liczba ta wynosiła około 7200 – 7300 osób[1.18].

Likwidacja getta rozpoczęła się wiosną 1942 r. Pierwsza masowa wywózka miała miejsce w dniu 11 kwietnia, w wigilię święta Paschy. Objęła ok. 3 tys. osób, które bydlęcymi wagonami przetransportowano do obozu zagłady w Bełżcu. Wysiedlenie to miało charakter tzw. akcji wymiany (Austauschaktion), czyli „wysyłania na wschód” pewnej liczby miejscowych Żydów, w celu przygotowania miejsca dla osób narodowości żydowskiej deportowanych do Generalnego Gubernatorstwa z Europy Zachodniej, m.in. z Austrii, Czech i Niemiec[1.19]. Getto zamojskie, leżące na linii tranzytowej do Bełżca, stało się w ten sposób gettem tranzytowym.

Dalsze „deportacje” z getta odbyły się: 21 maja, 11 sierpnia, we wrześniu oraz 16 października 1942 r. Łącznie do Bełżca wywieziono z Zamościa około 9 tys. Żydów[1.20]. Ostateczne wysiedlenie getta zamojskiego miało miejsce 16–18 października 1942 r., kiedy to 4 tys. pozostałych przy życiu osób przepędzono piechotą do getta w Izbicy. Stamtąd większość z nich została wywieziona do Bełżca, Sobiboru i zamordowana w komorach gazowych.

Trudno precyzyjnie wskazać liczbę zamojskich Żydów, którzy ocaleli z Zagłady i przetrwali wojnę. Według danych Głównego Komitetu Żydowskiego w Polsce, w maju 1945 r. w Zamościu mieszkało 224 Żydów. Rok później liczba ta zmniejszyła się do 152, zaś w 1947 r. pozostało już jedynie 5 żydowskich mieszkańców. Większość ocalonych to osoby, które w pierwszych dniach wojny opuściły miasto i wraz z wycofującą się Armią Czerwoną udały się na wschód. Według Księgi Pamięci Zamościa, z zamojskiego getta ocaleć przeżyć udało się jedynie 50 osobom.

Nota bibliograficzna

  • Everlasting Name. Zamość Ghetto Population List – 1940, red. E. Bar-Zeew, Tel Awiw 2001.
  • Garfinkiel M., Monografia miasta Zamościa, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 302/122.
  • Kędziora A., Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000.
  • Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005.
  • Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2006.
  • Morgenstern J., O osadnictwie Żydów w Zamościu na przełomie XVI i XVII wieku, „Biuletyn ŻIH” 1962, nr 43–44.
  • Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
  • Urban R., Biblioteki żydowskie w Zamościu w latach 1918–1939, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 2001, nr 1–2.
  • Zamosc, [w:] Encyclopaedia Judaica, t. 16, Jerusalem 1972.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Morgenstern J., O osadnictwie Żydów w Zamościu na przełomie XVI i XVII wieku, „Biuletyn ŻIH” 1962, nr 43–44, ss. 5–6, 10–11.
  • [1.2] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 14.
  • [1.1.2] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 14.
  • [1.3] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 4: Województwo Lubelskie, Warszawa 1924.
  • [1.4] Rejf N., Rozwój i warunki emigracji żydowskiej z Polski, „Sprawy Narodowościowe” 1936, nr 3, s. 225.
  • [1.5] Tenczynowa K., Powiat zamojski w liczbach, Warszawa 1920, s. 32; Kędziora A., Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000; s. 123; Schiper I., Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, ss. 588, 589, 610.
  • [1.6] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, ss. 17–18.
  • [1.7] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 20.
  • [1.8] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, ss. 22–27.
  • [1.9] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 28.
  • [1.10] Stecka M., Żydzi w Polsce, Warszawa 1921, s. 101.
  • [1.11] Urban R., Biblioteki żydowskie w Zamościu w latach 1918–1939, „Zamojski Kwartalnik Kulturalny” 2001, nr 1–2.
  • [1.12] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 30.
  • [1.1.12] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 30.
  • [1.13] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 31.
  • [1.14] Garfinkiel M., Monografia miasta Zamościa, Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 302/122, s. 1; Zamosc, [w:] Encyclopaedia Judaica, t. 16, Jerusalem 1972, s. 962.
  • [1.15] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, ss. 33–39.
  • [1.16] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, ss. 55–57.
  • [1.17] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 39.
  • [1.18] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, ss. 39–58; ważnym źródłem o charakterze statystyczno-demograficznym dotyczącym gminy żydowskiej w Zamościu w latach okupacji jest opublikowana w Izraelu w 2001 r. szczegółowa lista 10 tys. Żydów zamieszkałych w Zamościu w 1940 r.: Everlasting Name. Zamość Ghetto Population List – 1940, red. E. Bar-Zeew, Tel Awiw 2001.
  • [1.19] Kopciowski A., Zagłada Żydów w Zamościu, Lublin 2005, s. 58.
  • [1.20] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2006, s. 21.