W oficjalnych dokumentach miasta informacja o Żydach pojawiła się już w 1813 roku. Są to listy podprefekta powiatu zgierskiego i burmistrza Zgierza dotyczące prawa starozakonnych do kupowania tu domów[1.1]. W 1818 r. komisarz obwodu łęczyckiego zwrócił się do burmistrza Zgierza z żądaniem założenia oddzielnej dzielnicy dla Żydów. W odpowiedzi burmistrz miasta przedstawił plan odseparowania Żydów od chrześcijan. Miedzy innymi zabraniał on osiedlania się Żydom w rynku, natomiast pozwalał zamieszkiwać przy ul. Sowiej, oddalonej znacznie od centrum miasta. Tych Żydów, którzy posiadali domy w centrum, starano się zmusić do jak najszybszego ich odsprzedania chrześcijanom. Grożono, że jeśli tego nie zrobią, całe ich mienie zostanie skonfiskowane.

W dniu 30.03.1821 r. komisarz Wydziału Administracyjnego Komisji Województwa Mazowieckiego Witkowski i niemieccy przemysłowcy przybyli do Zgierza w celu osiedlenia się. Podpisali oni umowę dotyczącą założenia w Zgierzu centrum przemysłu tekstylnego. Według umowy każdy osadnik miał otrzymać w Nowym Mieście Zgierzu plac budowlany i ogród. Akt ten głosił też, że Żydom nie wolno było mieszkać wraz z Niemcami. Umowa wskazywała, że powinni oni osiedlać się wzdłuż zachodniej strony ul. Łódzkiej do ul. Rudnickiej[1.2].

Dnia 21.11.1824 r. wydano dekret o utworzeniu dzielnicy żydowskiej. Tych, którzy nie zechcieli się zastosować do nowej ustawy należało wypędzić z domów siłą. 13.06.1825 r. władze miejskie wydały dekret skierowany do obywateli chrześcijan, właścicieli domów, który zapowiadał karanie tych, którzy po 01.07.1826 r. będą wynajmować mieszkania Żydom[1.3].

Samodzielna gmina wyznaniowa w Zgierzu powstała prawdopdobnie na początku XIX w. W roku 1824 Żydzi posiadali dozór bożniczy. W skład pierwszego zarządu gminnego weszli: Lejzer Bornsztajn, Baruch Steinbok, Meir Blumental. Do końca XIX w. gmina posiadała cmentarz, murowaną synagogę, bet midrasz oraz schronisko dla biednych i potrzebujących. Pierwszym rabinem został rabin Hirsz Ha-Kohen. Za jego kadencji Zgierz otrzymał miano „miasta talmudycznego”. Powodem tego chlubnego określenia była funkcjonująca w mieście jesziwa, którą założył. Wśród absolwentów tej renomowanej szkoły było 50 rabinów. Samego Ha-Kohena zaczęto tytułować „Mędrcem”. Po jego śmierci w 1877 r. rabinem został Eliezer Ha-Kohen (uprzednio rabin w Sochaczewie i Pułtusku). Z kolei w latach 1898–1940 funkcję rabina pełnił Szlomo Ha-Kohen, autor Oazy spokoju. Był on ostatnim rabinem w Zgierzu. Zginął w getcie warszawskim w 1942 roku[1.4].

Szybki rozwój demograficzny społeczności żydowskiej doprowadził do przeludnienia. W chwili tworzenia dzielnicy żydowskiej w mieście obecnych było 30 rodzin żydowskich. W latach 50. XIX w. było ich już ok. 400. Większość domów należących do Żydów była jednokondygnacyjna. Takie domy zamieszkiwało nawet kilka rodzin. Przeludnienie i katastrofalne warunki sanitarne doprowadziły do wybuchu epidemii cholery w 1848 roku[1.5]. Konieczne zatem okazało się powiększenie terenu kwartału żydowskiego.

W 1855 r. rewir żydowski w Zgierzu został powiększony i obejmował północną stronę ulic: Sieradzkiej, Piaskowej, a także ulice: Strykowską, Błotną, Konstantynowską, Szlachtuzową. Ponadto mieszkającym poza rewirem dano jeden rok na obowiązkową przeprowadzkę do dzielnicy żydowskiej. Jednak pomimo restrykcji i zakazów, Żydzi osiedlali się także poza wyznaczoną dzielnicą, np. na terenie Nowego Miasta. Budziło to sprzeciw i protesty pozostałych mieszkańców. Dopiero zarządzenia z 1862 r. wydane przez Aleksandra Wielopolskiego, przyznawały pełne prawa społeczności żydowskiej do wyboru miejsca zamieszkania[1.6]. To przyczyniło się do wzrostu liczby zamieszkałych w Zgierzu Żydów z 506 osób w 1808 r. do 8337 w 1857 r. oraz do liczby 19 103 osób w 1897 r. Zatem na początku XIX w. społeczność ta stanowiła 5,3%, w połowie XIX w. już 19,6% ogółu mieszkańców, a w XX w. – 18–19%.

Charakter miasta przemysłowego i związane z tym wahania koniunktury gospodarczej prowadziły do licznych napięć i radykalizacji uboższej ludności. Wśród działaczy socjalistycznych nie zabrakło też przedstawicieli żydowskiego proletariatu. Powstawały organizacje robotników żydowskich. Rozwój tych ruchów nastąpił na początku XX wieku. Znanym zgierskim działaczem SDKPiL stał się wówczas Józef Birencwajg. W 1905 r. założony został zgierski oddział Bundu. Nastąpiło to po burzliwych wydarzeniach 1905 r., określanych mianem rewolucji, które w regionie łódzkim miały także charakter antyżydowski.

W latach 1918–1939 znaczne wpływy wśród społeczności żydowskiej w Zgierzu posiadali syjoniści, ale także Bund i Aguda. W mieście działały również różne stowarzyszenia i organizacje o charakterze społeczno-gospodarczym. Wśród nich można wymienić: Stowarzyszenie Rzemieślników i Kupców Żydowskich, Stowarzyszenie Pracodawców oraz Cech żydowskich krawców[1.7].

W międzywojennym Zgierzu funkcjonowało kilka chederów, szkoła Talmud-Tora, a także państwowa szkoła podstawowa dla dzieci żydowskich. Zarejestrowane były również dwa żydowskie kluby sportowe: Makabi i Szomrija. W okresie II Rzeczypospolitej działał tutaj szpital i sierociniec dla żydowskich dzieci. Akcje dobroczynne zgierskiej społeczności żydowskiej dofinansowane były przez Żydowski Bank Ludowy, lokalnych filantropów oraz Żydów z zagranicy, głównie Stanów Zjednoczonych[1.8].

W latach 30. XX w. w Zgierzu wzrosły tendencje i nastroje antysemickie. Doszło do kilku aktów napaści na przedstawicieli społeczności żydowskiej, a także kilku handlowców odniosło straty finansowe. W części zgierskich fabryk doszło do strajków. Powodem przestojów w pracy było zatrudnienie nowych osób wyznania mojżeszowego, co nie było akceptowane przez polską część pracowników[1.9]. W momencie wybuchu II wojny światowej w Zgierzu żyło 4,8 tys. Żydów na ogólna liczbę 25–30 tys. mieszkańców.

7 września 1939 r., podczas wkraczania Niemców do miasta, okupant zabił napotkanego po drodze Zysmana, który wraz z innymi uchodźcami starał się przedostać do Strykowa. Od pierwszych chwil obecności Niemców w mieście, rozpoczęły się represje wobec ludności żydowskiej: zostali aresztowani m.in: Mendel Gibralter, aptekarz Rozenberg, Nachum Kamiński, Mosze Ickowicz, Berl Helman (grabarz), Abraham Jakub Rodzinek. Zatrzymanym, Niemcy kazali stać kilka godzin, jednocześnie wymierzali w nich przez cały ten czas lufy karabinów. Byli oni bici, a niektórym z nich spalono brody. Odnotowano przypadki samobójstwa wśród Żydów, którzy nie wytrzymali presji. Byli wśród nich: Zygmunt Kaltgard i jego żona Kama.

Następnie Niemcy ogłosili godzinę policyjną od 17.00 do 8.00 rano, zamknęli synagogę i domy modlitwy. Nałożyli także obowiązek rejestracji ludności żydowskiej. Rozpoczęli rewizje w domach żydowskich; również nałożyli na ludność żydowską dwie kontrybucje. W listopadzie 1939 r. wysłano do obozu na Radogoszczu wszystkich żydowskich notabli i działaczy partyjnych. Byli wśród nich m.in.: Karol Eiger, Awigdor Różalski, Abraham Zylbersztajn, Lejbusz Srebrnik i Józef Pantel. Represje miały nie tylko charakter fizyczny, ale też psychologiczny. Zmuszano Żydów, aby kubły na śmieci i sanitariaty myli tałesami i parochetami. Na Rynku podarto i spalono karty świętych ksiąg.

W Zgierzu nie utworzono getta. W dniu 26.12.1939 r. Niemcy zarządzili, że wszyscy Żydzi mają zgromadzić się na boisku klubu sportowego „Sokół”. Następnie większość spośród zgromadzonych Żydów (ok. 2,5 tys. osób) poprowadzono do Głowna (oddalonego o 26 km), znajdującego się już w Generalnym Gubernatorstwe. Tylko niewielką grupę (głównie rzemieślników i ich rodziny) przewieziono do getta w Łodzi[1.1.9].

Wojnę przeżyło około 350 Żydów zgierskich. W pierwszych latach powojennych w Polsce mieszkało ok. 60 z nich, głównie w Łodzi i na Dolnym Śląsku.

Nota bibliograficzna

  • The Book of Zgierz An Eternal Memorial for a Jewish Community of Poland, red. J. Jacobs, Tel Aviv 1975.
  • Rosin R., Zgierz, Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź – Zgierz 1995.
  • Zgierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. I: Poland. Pinkas ha-Kehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 106–111.
  • Zgierz, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, ss. 1503–1504.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] The Book of Zgierz An Eternal Memorial for a Jewish Community of Poland, red. J. Jacobs, Tel Aviv 1975, s. 29.
  • [1.2] Rosin R., Zgierz, Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź – Zgierz 1995, ss. 118–119, 126.
  • [1.3] The Book of Zgierz An Eternal Memorial for a Jewish Community of Poland, red. J. Jacobs, Tel Aviv 1975, s. 42.
  • [1.4] Zgierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. I: Poland. Pinkas ha-Kehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 106–111.
  • [1.5] Zgierz, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, ss. 1503–1504.
  • [1.6] Rosin R., Zgierz, Dzieje miasta do 1988 roku, Łódź – Zgierz 1995, s. 127.
  • [1.7] Zgierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. I: Poland. Pinkas ha-Kehillot Polin, Jerusalem 1976, ss.106–111; Dia-pozytyw [online] http://www.diapozytyw.pl/pl/site/slady_i_judaica/Zgierz [dostęp: 06.05.2009; obecnie 18.04.2015 podstrona nie istnieje].
  • [1.8] Zgierz, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. I: Poland. Pinkas ha-Hehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 106–111.
  • [1.9] Zgierz, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, ss. 1503–1504.
  • [1.1.9] Zgierz, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. III, New York 2001, ss. 1503–1504.