Najstarsza wzmianka o istnieniu skupiska żydowskiego w Zakroczymiu pochodzi z 1460 roku. Część opracowań podaje, że Żydzi pojawiali się już w 1422 i 1449 r., ale nie było to jeszcze, jak można sądzić, osadnictwo trwałe. Zakroczymscy Żydzi nie pojawili się też w wykazie płatników podarku koronacyjnego w 1507 roku. Wobec tych braków źródłowych, początek gminy zakroczymskiej datuje się najczęściej na XV w., z zaznaczeniem, że była to społeczność niewielka[1.1].

Rozwojowi gminy żydowskiej sprzyjało ulokowanie w mieście stacji handlowych i komory celnej. Jednak obecności żydowskich kupców przeciwstawiało się chrześcijańskie mieszczaństwo. W 1695 r. jego przedstawiciele protestowali przeciwko osiedleniu się w mieście zamożnego Żyda, któremu starosta zakroczymski powierzył arendę browaru, podatków od kramów miejskich i opłat targowych.

Silny rozwój gminy przypadł na XVIII wiek[1.1.1]. Jednakże synagoga i cmentarz powstały po 1820 r., wraz z uformowaniem się samodzielnego Dozoru Bóżniczego. 8 lipca 1828 r. określono granice rewiru żydowskiego. Pierwsza synagoga spłonęła w latach 60. XIX wieku. Na jej miejscu wystawiono nową, okazalszą, ukończoną w 1868 roku.

W połowie XIX w. Żydzi stanowili już około 60% ogółu mieszkańców. Mimo formalnej likwidacji rewiru żydowskiego w 1862 r., Żydzi nadal zamieszkiwali wyznaczone ulice, tworząc z nich dzielnicę żydowską. Żydzi utrzymywali się z szynkarstwa (w 1844 r. działało 28 szynków, w 1858 r. – 18 szynków). Dzierżawili też propinację; w okresie 1857–1859 dzierżawcą powiatowym był Joachim Goldman z Zakrzewa. Pod koniec stulecia dominującymi źródłami utrzymania stały się obrót płodami rolnymi oraz niewielka działalność wytwórcza[1.1.1].

W XIX w. miejscową gminą żydowską targały wewnętrzne konflikty, głównie na tle sporów między ortodoksami i chasydami oraz niewłaściwie prowadzonej polityki finansowej. W 1857 r. miejscowy rabin przestał pełnić swoją funkcję, a stanowisko objął jego dotychczasowy zastępca Hersz Rawicz. W końcu XIX w. rabinem był Jona Mordechaj Złotnik, a po nim, w początku XX w. stanowisko objął Efroim Fiszel Mordechaj Horowic. W 1897 r. gmina osiągnęła swoją szczytową liczebność – na 4218 mieszkańców Zakroczymia Żydami było 2211[1.1.1]. W 1898 r. po raz pierwszy zaktywizowali się syjoniści.

Okres międzywojenny przyniósł spadek liczebności i znaczenia społeczności. W sierpniu 1920 r., w czasie ofensywy bolszewickiej, z Zakroczymia i okolicznych miejscowości znajdujących się w sąsiedztwie twierdzy Modlin, czasowo wysiedlono wszystkich Żydów. Pod ich nieobecność mienie zostało w części zrabowane. Wedle spisu z 1921 r. w miasteczku było ich 1865. Syjoniści zachowywali wpływy, ale dominującą siłą polityczną stała się w międzywojniu konserwatywna Aguda. Obowiązki rabina przez całe dwudziestolecie sprawował Icchak Srebrnik.

W latach 30. XX w. dochodziło do wystąpień antysemickich. W listopadzie 1934 r. miały miejsce kilkudniowe ekscesy, w trakcie których napastowano miejscowych Żydów, a kilku pobito i obrabowano. W 1936 r. członkowie młodzieżowych bojówek Stronnictwa Narodowego obrzucili kamieniami synagogę oraz pobliskie domy należące do Żydów. Znów pobito kilka osób.

We wrześniu 1939 r. zachodnia część Polski dostała się pod okupację niemiecką. 28 września 1939 r. w Zakroczymiu i okolicach żołnierze Wehrmachtu rozstrzelali około 600 cywilów i jeńców wojennych, Polaków i Żydów. W trakcie zaciekłych walk polskiej wojny obronnej ok. 70% miasta uległo zniszczeniu. Wielu miejscowych Żydów opuściło Zakroczym, udając się do Warszawy. Jednak niebawem ok. 300 osób powróciło. 

Zakroczymscy Żydzi zostali poddani przez Niemców licznym represjom. Nie posiadających zezwolenia na pobyt oraz osoby w podeszłym wieku skierowano w lipcu 1941 r. do Pomiechówka, gdzie działał obóz-więzienie. Za zgodą władz niemieckich, mieszkający w Zakroczymiu dostarczali im żywność. Pozostali, w liczbie ok. 1 tys. osób, trafili w listopadzie 1941 r. do getta w Nowym Dworze Mazowieckim. Oznaczało to koniec społeczności żydowskiej w Zakroczymiu.

Po wojnie powróciło do miasta około 50–70 osób. Powstał tutaj nawet oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Do końca lat czterdziestych XX w. jednak wszyscy Żydzi opuścili Zakroczym[1.2].

Nota bibliograficzna

  • Zakroczym, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, red. A. Wein, Jerusalem 1989, ss. 216–218.
  • Zakroczym, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1484.
  • Zakroczym Sheli, red. J. Zilberberg, Tel Awiw 1985.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Zakroczym, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1484.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] Zakroczym, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1484.
  • [1.2] Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 19391942, Warszawa 1984.