Cmentarz żydowski w Zawierciu przy ul. Daszyńskiego powstał w 1905 r., w bezpośrednim sąsiedztwie nekropolii rzymskokatolickiej. Założono go na planie wydłużonego prostokąta, o długości 115,70 m i szerokości 52 metrów (0,833 ha), z domem pogrzebowym wzniesionym przy bramie wjazdowej. Pochówki lokowano rzędowo, ustawiając macewy z reguły licem w kierunku szerokiej alei, przecinającej cmentarz na osi północ-południe. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętnia Mosze Jehudę Lejba Jungstera, zmarłego w 1906 roku. 

Cmentarz należy do najbardziej wartościowych w województwie śląskim. Do dziś przetrwały praktycznie wszystkie elementy pierwotnego założenia cmentarnego – dom przedpogrzebowy, mur oraz zdecydowana większość macew, ustawionych rzędowo w miejscach właściwego pochówku. W przypadku niektórych macew wciąż można odnaleźć ślady malatury, niegdyś powszechnie stosowanej. Szczególnie ciekawie prezentuje się macewa zmarłej w 1912 r. Fiszel Birenfreind córki Abrahama Aby - w naczółku tego nagrobka widać wyraźne ślady złotego, niebieskiego i czarnego barwnika. Kilkanaście płyt nagrobnych – między innymi macewa Icchaka Tenenbioma syna Meira ha-Kohena – posiada polichromie odnowione w minionych latach. Przy bramie wjazdowej wznoszą się zabudowania wykorzystywane niegdyś jako dom przedpogrzebowy oraz zaplecze gospodarcze nekropolii. W budynku położonym z lewej strony znajdowały się dwa karawany i magazyn, po prawej – dom przedpogrzebowy w którym przechowywano zwłoki przed pogrzebem i dokonywano rytualnej ablucji zmarłego. Tu również mieszkał dozorca cmentarza.

Nekropolia funkcjonowała jeszcze po zakończeniu II wojny światowej, jednak z oczywistych względów pogrzebów nie było wiele. Pochowano między innymi Maurycego Binfelda, właściciela fabryki Ferrum, zmarłego w 1947 roku. Ufundowano również liczne pomniki, stanowiące symboliczne mogiły ofiar Zagłady. W 1988 r. odsłonięto pomnik z kamienia wapiennego o formie kurhanu, w który wmurowano marmurową tablicę z gwiazdą Dawida i napisem w językach hebrajskim, angielskim i polskim, o treści: „Tu spoczywają zwłoki naszych braci i sióstr zamordowanych przez nazistowskie bestie w czasie likwidacji getta w Zawierciu w sierpniu 1943 r. Cześć ich pamięci! Ziomkostwo Żydów z Zawiercia i okolic - 1998 r.”

W 1999 roku przeprowadzono prace inwentaryzacyjne, w wyniku których powstał rejestr, zawierający numery grobów, dane zmarłych i ich daty śmierci. W październiku 2008 r. wykonano kompleksową dokumentację fotograficzną cmentarza. Zdjęcia wszystkich macew zostały przekazane ziomkostwu Żydów Zagłębiowskich w Nowym Jorku. Na cmentarzu na bieżąco prowadzone są prace porządkowe.

Bibliografia

  • Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009,
Drukuj