Około 1179 r. kasztelania oświęcimska została oderwana od Polski, przechodząc pod panowanie Piastów śląskich. Wtedy najprawdopodobniej powstał Zator jako gródek graniczny, broniący szlaku handlowego prowadzącego z Krakowa na Śląsk. W 1292 r. nadano mu prawa miejskie. W latach 1313–1317 powstało księstwo oświęcimskie, które w 1327 r. stało się czeskim lennem na przeszło stulecie. 

W 1445 r. w wyniku podziału księstwa oświęcimskiego powstało samodzielne księstwo zatorskie. Pierwszy książę, Wacław, otoczył je murami, poszerzając przy okazji jego terytorium. Przystąpił też do budowy książęcego zamku. Dzięki przywilejom miasto rozwijało się prężnie, słynąc przede wszystkim z hodowli ryb, a także gospodarki rolnej, handlu i rzemiosła. W 1456 r. powróciło do Polski jako lenno, a w 1494 r. ostatni książę zatorski Janusz sprzedał księstwo królowi Janowi Olbrachtowi, zachowując jednak prawo dożywotniego władania.

Prawnie włączono księstwo do Polski dopiero podczas Sejmu Walnego w 1564 roku. Władzę w imieniu króla sprawował starosta. Zator wraz z przylegającymi ziemiami podlegał administracyjnie województwu krakowskiemu, zachował jednakże nadal tytuł księstwa i pewną niezależność. Był siedzibą starostwa niegrodowego, miejscem sejmików szlacheckich, centrum życia gospodarczego i politycznego. W czasie potopu szwedzkiego (1655–1660) częściowo zniszczone miasto podupadło gospodarczo.

Podczas rozbiorów ziemia zatorska znalazła się w Galicji, w zaborze austriackim. W 1884 r. ukończono linię kolejową Skawina – Oświęcim, co przyczyniło się do ponownego ożywienia gospodarczego. Obok stałej podstawy gospodarki Zatora – hodowli ryb, rozwijało się rzemiosło, głównie plecionkarstwo i wikliniarstwo, a także handel. Powstawały ponadto nowe drobne zakłady przemysłowe.

Po wybuchu II wojny światowej, już w październiku 1939 r., Zator został wcielony bezpośrednio do Niemiec. Wyzwolenie miasta nastąpiło 26 stycznia 1945 roku.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego. Obecnie stanowi siedzibę władz miejskich i gminnych oraz lokalny ośrodek kulturalny i usługowy. Należy do powiatu oświęcimskiego.

Nota bibliograficzna

  • Biermann G., Zur Geschichte der Herzogthümer Zator und Auschwitz, Wien 1863.
  • Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu: konferencja historyczna, 24 VI 2006, Kraków 2006.
Drukuj