Żydzi pojawili się w Zabłudowie prawdopodobnie w latach dwudziestych XVI w. – była to pierwsza chronologicznie wspólnota żydowska w regionie Białegostoku[1.1]. Na tereny te dotarli emigrując z Mazowsza, Wielkopolski i Małopolski. Szybko wspólnota zyskała duże znaczenie. Działał tu Wielki Sąd, odbywały się zjazdy Sejmów Żydowskich Litwy.

Książę Krzysztof Radziwiłł aprobował osiedlanie się Żydów w Zabłudowie. W 1638 r. udzielił pozwolenia na budowę bożnicy przy ul. Suraskiej, „na szóstym placu od Rynku”. Słynna drewniana bożnica zabłudowska, stała tam aż do 24 czerwca 1941 r., kiedy to została spalona przez Niemców.

Gmina żydowska powstała w 1655 r., a jej zatwierdzenia dokonała okręgowa gmina z Tykocina. Dzielnica żydowska znajdowała się w północno-zachodniej części miasta. Największe skupisko domów żydowskich mieściło się w tzw. Zaułku Żydowskim w rejonie synagogi. Żydzi mieszkali także przy ulicach: Białostockiej, Suraskiej, Szkolnej, Łaziebnej, Przyrzecznej.

Nieco wcześniej, bo 23 kwietnia 1645 r., kolejny właściciel Zabłudowa, Janusz Radziwiłł, określił prawa Żydów zabłudowskich oraz procedurę sądową nad nimi. W następnych latach wydawano kolejne dokumenty określające prawa Żydów. W 1662 r., po skardze starszych kahału zabłudowskiego, komisarze przeprowadzający rewizję włości zabłudowskiej zezwolili, aby Żydzi mogli stawać przed sądem zamkowym dopiero za trzecim pozwem. Prawo to zatwierdził w 1665 r. Bogusław Radziwiłł, a później margrabina brandenburska Ludwika Karolina z Radziwiłłów, kolejna właścicielka Zabłudowa. Także w 1662 r. wzmiankowani komisarze rewizyjni ustanowili „porządki” w mieście Bogusława Radziwiłła, obowiązujące zarówno chrześcijan, jak i Żydów. Następne prawa ogłoszone jeszcze w tym samym roku dotyczyły sposobu karania Żydów, natomiast w 1687 r. ekonomowie dóbr Ludwiki Karoliny z Radziwiłłów zezwolili im na wybudowanie kramnic na miejskim rynku.

Od XVIII w. w Zabłudowie zaczął się rozwijać przemysł włókienniczy, powstały też żydowskie cechy rzemieślnicze, m. in. krawców i kuśnierzy. Już w pierwszej połowie XIX w. powstał zakład włókienniczy Nusbauna Sapira. W drugiej połowie XIX w. do większych przedsiębiorstw zaliczano fabrykę sukna i krotów Asza, dwa młyny parowe, pięć dużych garbarni oraz wiele drobnych warsztatów tkackich. Większość drobnego przemysłu znajdowało się w rękach Żydów. Oprócz synagogi funkcjonowały także cztery domy modlitwy, a także szkoły elementarne – żydowskie i chrześcijańskie. Bardzo wysoki poziom prezentowała miejscowa jesziwa[1.2]. U schyłku XIX w. w mieście powstał teatr żydowski. Sztuki tam wystawiane zazwyczaj gromadziły większą część mieszkańców miasta. Pieniądze uzyskane tą drogą zasilały Żydowską Bibliotekę Ludową. W 1897 r. społeczność osiągnęła najwyższą w dziejach liczebność – 2621 osób na 3772 mieszkańców, co stanowiło 68,6% populacji[1.1.2]. Pod koniec XIX w. pojawiły się pierwsze prądy polityczne. Uaktywnili się syjoniści z Chowewej Syjon, pojawił się również ruch protestu, sformowany przez strajkujące robotnice-Żydówki, wyzyskiwane w zakładach tekstylnych.

W latach 1905–1925 wielu Żydów wyemigrowało z powodów ekonomicznych, głównie do Stanów Zjednoczonych. Skala emigracji była ogromna, zwłaszcza po pierwszej wojnie światowej. W 1921 r. liczba Żydów wynosiła 1816 osób, a w 1931 r. – już tylko 152[1.3]. Tak znaczny upadek społeczności spowodowany był kryzysem gospodarczym, związanym z utratą rosyjskiego rynku zbytu. Pomimo to działały rozmaite partie polityczne (Poalej Syjon, Mizrachi, Bund), funkcjonowały też dwie szkoły hebrajskie. Ostatnim rabinem w Zabłudowie był Joachan Mirski.

Podczas okupacji sowieckiej w okresie 1939–1941 żydowscy rzemieślnicy i kupcy zostali objęci kolektywizacją. W mieście pojawili się też liczni uchodźcy z terenów polskich, objętych okupacją niemiecką[1.1.2]. Patrząc na statystyki, można stwierdzić, że liczba Żydów w miasteczku wzrosła niemal dziesięciokrotnie.

Niemcy wkroczyli do Zabłudowa 26 czerwca 1941 r., od razu paląc znaczną część drewnianej zabudowy miasteczka. Zmusili Żydów do pracy w garbarniach i przy budowie dróg. Utworzono getto z własnym Judenratem[1.4]. 2 listopada 1942 r. około 1,4 tys. Żydów z Zabłudowa wywieziono najpierw do byłych koszar kawalerii w Białymstoku, a stamtąd, 21 listopada 1942 r. – do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince, gdzie od razu zginęli w komorach gazowych.

W dzisiejszym Zabłudowie nie ma już śladu po żydowskich sklepikach, garbarniach, łaźni czy synagodze. Jedyną pamiątką po społeczności są pozostałości cmentarza żydowskiego z ohelem nieznanego z nazwiska rabina lub cadyka. Zachowały się też pinkasy obejmujące lata 1650–1800[1.5].

Nota bibliograficzna

  • Slutzky Y., Zabludow, [w:] Jewish Encyclopedia, New York 2001, ss. 431–432.
  • Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, ss. 1478–1479.
  • Zabludow; dapim mi-tokh yisker-bukh, red. N. Shmueli-Schmusch, Izrael 1987.
  • Zabludow Yisker-Bukh, red. Sh. Zesler, Buenos Aires 1961.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 1478–1479.
  • [1.2] Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1479.
  • [1.1.2] [a] [b] Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1479.
  • [1.3] Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, New York 2001, s. 1479.
  • [1.4] Zabludow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, s. 1479.
  • [1.5] Slutzky Y., Zabludow, [w:] Jewish Encyclopedia, New York 2001, s. 432.