Żydzi mieszkali w Złoczowie już w XVI wieku. W 1603 r. wybudowano tutaj drewnianą synagogę oraz istniał cmentarz żydowski. W tym samym czasie osiedlili się także Ormianie. Obydwie grupy otrzymywały od Sobieskich rozliczne przywileje. W 1654 r. Żydzi mogli osiedlać się na terenie całego miasta, mogli także zapraszać swoich krewnych i znajomych, by osiedlali się w Złoczowie. Zostali również zrównani w prawach z ludnością chrześcijańską. W 1727 r. wybudowana została nowa synagoga, jednakże do połowy XVIII w. Złoczów był podkahałkiem Lwowa.

W XVIII w. Złoczów stał się ważnym ośrodkiem chasydzkim. Rabinem w Złoczowie był Mosze ben Eliezer Rokeach, którego wnuk później stał się założycielem dynastii bełzkiej. W mieście działał też Jechel Michel, zwany także Magidem ze Złoczowa, uczeń Baal Szem Towa. Wyrzucony w 1772 r. z Brodów, osiedlił się właśnie w Złoczowie. Jego synowie byli potem cadykami na Wołyniu.

Podobnie, jak w innych miastach galicyjskich, oprócz chasydyzmu, którego głównym reprezentantem w Złoczowie w XIX w. był prezes gminy Dow Ber Landau, nazywany także „żydowskim gubernatorem Złoczowa”, rozwijała się tutaj Haskala, a następnie silne prądy asymilatorskie. W 1869 r. powstała świecka, żydowska szkoła powszechna, a następnie szkoła fundacji barona Hirscha, w której zajęcia prowadzone były jedynie po polsku. W 1870 r. rodzina Zuckerkandlów założyła w mieście drukarnię, która od 1875 r. specjalizowała się w druku polskich publikacji – wydawano polską i europejską klasykę literatury. Jeden ze złoczowskich asymilatorów, Józef Gold, poseł do parlamentu austriackiego, pełnił w latach 1906–1914 funkcję burmistrza. W tym czasie w Złoczowie mieszkało 5200 Żydów na 12 200 mieszkańców[1.1].

Złoczów został poważnie zniszczony przez wojska rosyjskie w czasie I wojny światowej. W okresie konfliktu polsko-ukraińskiego Ukraińcy zorganizowali w Złoczowie pogrom. Po wejściu Wojska Polskiego ponownie doszło do rozruchów antyżydowskich.

W okresie międzywojennym w Złoczowie mieszkało 5700 Żydów. Adwokat Zygmunt Majblum pełnił funkcję zastępcy burmistrza.

Niemcy wkroczyli do Złoczowa 2 lipca 1941 r. Wcześniej, na zamku Sobieskich, gdzie NKWD zorganizowało więzienie, funkcjonariusze sowieccy wymordowali około 600 więźniów, w dużej mierze Polaków. Odpowiedzią na mord na zamku był pogrom Żydów, którego apogeum miało miejsce na dziedzińcu zamkowym. Podczas trzech dni pogromu, w którym uczestniczyli zarówno Niemcy, jak i część ukraińskich mieszkańców miasta i okolic, zginęło około 3 tys. osób[1.2]. Na dziedzińcu zamku złoczowskiego znajdują się tablice pamiątkowe upamiętniające ofiary sowieckiej masakry oraz pogromu. Następnie Niemcy powołali Judenrat, na czele którego stanął adwokat Józef Majblum. Pierwszym zadaniem członków Judenratu było sporządzenie listy zamordowanych w pogromie oraz ocalałych[1.3].

31 sierpnia 1942 r. miała miejsce pierwsza deportacja ze Złoczowa do Bełżca. Niemcy wywieźli wówczas 2700 osób. II akcja zorganizowana została 2–3 listopada 1942 roku. W jej wyniku w dniu 4 listopada wywiezionych zostało do Bełżca 2500 osób, przeważnie ludzi starszych i dzieci[1.4]. 1 grudnia 1942 r. w Złoczowie założone zostało zamknięte getto, w którym skoncentrowano Żydów z miasta i okolic – 7500–9000 osób. Przebywali tu także Żydzi z Oleska, Sasowa i Białego Kamienia. 2 kwietnia 1943 r. nastąpiła likwidacja getta. Około 6 tys. Żydów zostało rozstrzelanych w Jełhowicy, 4 km od Złoczowa. Egzekucji dokonywali członkowie gestapo z Tarnopola, miejscowi żandarmi oraz policja ukraińska. Podczas mordu dochodziło do różnych ekscesów, jak na przykład gwałty dokonywane na żydowskich kobietach przez niemieckich żandarmów[1.5]. Odnajdowanych w kryjówkach Niemcy oraz policja ukraińska rozstrzeliwali na cmentarzu żydowskim. W czasie likwidacji getta doszło do sporadycznego stawiania oporu. Między innymi do walk doszło, gdy Niemcy odkryli bunkier w domu Zuckerkandlów. W obozie pracy w Złoczowie istniała zorganizowana grupa Hilela Safrana, która potajemnie skupowała broń. Niestety, konspiratorzy zostali wydani przez żydowskiego konfidenta, a następnie ich rozstrzelano.

Nota bibliograficzna

  • Krugłow A. I., Zołocziew, [w:] Hołokost na tierritorii SSSR. Encikłopiedija, red. I. A. Altman, Moskwa 2009, ss. 335–336.
  • Zloczow, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. II, Eastern Galicia, Jerusalem 1980, ss. 217–224.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Zloczow, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. II, Eastern Galicia, Jerusalem 1980, ss. 217–224.
  • [1.2] Zloczow, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. II, Eastern Galicia, Jerusalem 1980, ss. 217–224.
  • [1.3] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, 301/3285, Relacja Anny Ulrich.
  • [1.4] Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010, ss. 244, 249.
  • [1.5] Pohl D., Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 19411944. Organisation und Durchsführung eines staatlichen Massenverbrechens, München 1996, s. 255.