Pierwsze rodziny żydowskie pojawiły się w Kałuszu ok. 1600 roku. Dzielnicę żydowską nazywano „Małą Palestyną”. W 1825 r. gmina żydowska zbudowała w centrum miasta tzw. wielką synagogę (na miejscu obecnego hotelu „Prykarpatśkyj”). W XIX w., tak jak na terenie całej Galicji, społeczność żydowska Kałusza podzieliła się na trzy nurty – ortodoksyjny, chasydzki i postępowy (haskala). Większość należała do nurtu ortodoksyjnego. Znanymi rabinami Kałusza byli Józef Babat, Jakub Leizer, Michał Brawer, Jakub Nusbaum i Szlomo Schikler. Chasydzi natomiast skupiali się wokół rabina Jechiela.

Na przełomie XIX i XX w. było pięć synagog: Wielka oraz cztery mniejsze. W 1910 r. w mieście mieszkało 8 tys. osób, połowę z nich stanowili Żydzi. Działało żydowskie gimnazjum.

W 1914 r., podczas I wojny światowej, Rosjanie spalili 200 domów żydowskich – całe centrum miasta. W 1918 r. powstała samoobrona – Żydowska Drużyna Kałusza – broniąca domów i sklepów oraz urządzająca wieczorne patrole. W okresie 1918–1919, podczas funkcjonowania Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, w powiecie kałuskim działała Żydowska Rada Narodowa.

W 1921 r. Żydzi stanowili 47,2% mieszkańców – 3121 osób pośród 6619. W okresie międzywojnia rozwinęło się żydowskie życie społeczne, kulturalne i gospodarcze. Oprócz trzech szkół ogólnokształcących i dwóch gimnazjów, działała także tradycyjna jesziwa, w której nauczano Talmudu i Tory oraz szkoły zawodowe. W 1937 r. miasto liczyło już 14,7 tys. mieszkańców, w tym 6 tys. Żydów.

Podczas II wojny światowej, w czerwcu 1941 r. Kałusz zajęły wojska niemieckie. W październiku 1941 r. Niemcy wymordowali tysiące Żydów z Kałusza i okolic. W sierpniu 1942 r. getto w Kałuszu zostało zlikwidowane, a część Żydów przeniesiono do Stanisławowa. We wrześniu 1942 r. ostatnich Żydów z Kałusza wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu.

Bibliografia

  • Woznjak T., Sztetli Hałyczyny, Lwiw 2010, ss. 424–432.
Drukuj