Stara synagoga gminy szczecińskiej  niewielki drewniany budynek znajdujący się na obrzeżu starego miasta, przy ulicy Grüne Schanze (dziś ulica Dworcowa 9a) – została wzniesiona w latach 18341835. Przed rokiem 1854 mistrz ciesielski Hämmerling sporządził projekt jej rozbudowy. Ostatnie nabożeństwo odbyło się tam 25.01.1873 roku. Nie jest znany wygląd pierwszej szczecińskiej synagogi. Z opisów wiadomo jedynie, że wejście usytuowane było od zachodu i nad nim mieściła się galeria dla kobiet. Ze względu na nieregularny kształt działki i krzywiznę ulicy nie udało się zachować ściśle wschodniej orientacji budynku. W 1854 r. dobudowano 33 miejsca dla mężczyzn, cztery lata wcześniej założono oświetlenie gazowe[1.1].

W 1860 r. podjęto decyzję, by w miejscu pierwszej bożnicy wybudować nową, która miała pomieścić większą liczbę osób. Przygotowania trwały do 1873 r., wówczas też rozebrano drewniany budynek. Na jego miejscu w latach 1873–1875 wzniesiono nową bóżnicę. Kamień węgielny został uroczyście wmurowany przez ówczesnego rabina dr. Treuenfelsa 29.07.1873 roku. Fragment „Na tym to miejscu Ja udzielę pokoju – wyrocznia Pana Zastępów” w języku hebrajskim umieszczono nad kolumnami głównego portalu.

Projekt nowej synagogi przygotował radca budowlany Konrad Kruhl (był on też projektantem ratusza przy pl. Stefana Batorego). Nową bożnicę wzniesiono, starając się dostosować ją do wyglądu sąsiednich budynków. Synagoga posiadała prostą fasadę z trójarkadowym portykiem, a narożniki zwieńczono niewielkimi wieżyczkami z kopułkami, mającymi przypominać minarety. Architektonicznie bożnica posiadała cechy stylu mauretańskiego, skompilowanego z elementami klasycyzującymi. Kompozycja frontu nawiązywała do wyglądu wiedeńskiej synagogi projektu Ludwiga von Förstera. Bryłę zwieńczono wieloelementowym fryzem wspartym na delikatnych arkadach z trójkątnym uskokowym krenelażem. Oś środkową podkreślały kamienne tablice z przykazaniami Dekalogu. Na poziomie trzeciej kondygnacji umieszczono czwórlistne okna z orientalnym rysunkiem wewnętrznych podziałów. Fasadę wzniesiono z czerwonej cegły licowej, nawiązując do powstających wówczas budynków użyteczności publicznej[1.2].

Synagoga mieściła 880 mężczyzn w przyziemiu oraz 670 kobiet w loggiach i na emporach. Budowa gmachu kosztowała gminę 200 000 marek. Poświęcenie synagogi nastąpiło 03.05.1875 roku.

W 1887 r. w synagodze zamontowano centralne ogrzewanie, a w 1914 r. oświetlenie gazowe zastąpiono elektrycznym. Symbolika malarska wnętrza nie stanowiła określonego programu ikonograficznego, a raczej dekorację, mającą nadać wnętrzu orientalny klimat. Pod koniec I wojny światowej pośrodku zachodniej empory w synagodze umieszczono tablicę upamiętniającą 70 żołnierzy pochodzenia żydowskiego, którzy polegli na froncie. W latach 1928–1929 na dziedzińcu powstała rytualna studzienka, której dr Jacobovitz z Berlina nadał formę źródła.

Synagoga została podpalona w czasie tzw. nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku. Wypalone mury wysadzono trzy lata później, a teren prowizorycznie uporządkowano[1.3].

W miejscu, gdzie niegdyś stała synagoga, znajduje się obecnie tablica pamiątkowa. Została ona tam umieszczona w 1999 r. przez władze Szczecina, konsula generalnego Niemiec oraz gminę żydowską. Znajduje się na niej napis w jęz. polskim, niemieckim i hebrajskim o treści: „W tym miejscu stała synagoga szczecińskiej gminy żydowskiej, która została zbezczeszczona i zniszczona przez hitlerowców 9 listopada 1938 roku”.

Fotografie synagogi znalazły się w dziele Jacoba Peisera Die Geschichte der Synagogengemeinde zu Stettin, Würzburg 1965.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Fiuk P., Architektura dziewiętnastowiecznej synagogi szczecińskiej, [w:] Żydzi oraz ich sąsiedzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku, Warszawa 2007, ss. 164–166.
  • [1.2] Fiuk P., Architektura dziewiętnastowiecznej synagogi szczecińskiej, [w:] Żydzi oraz ich sąsiedzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku, Warszawa 2007, s. 170.
  • [1.3] Fiuk P., Architektura dziewiętnastowiecznej synagogi szczecińskiej, [w:] Żydzi oraz ich sąsiedzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku, Warszawa 2007, s. 172.