Deportacje

Akcje przymusowego przesiedlania ludności, przeprowadzane w czasie II wojny światowej przez okupacyjne władze niemieckie. Obejmowały one różne narodowości i grupy ludności, w największym stopniu Żydów przesiedlanych do gett, z jednej prowincji do drugiej, z gett do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. Na ziemiach polskich wyróżnić można dwie fazy deportacji: od października 1939 do połowy 1941 r. oraz od grudnia 1941 do 2. połowy 1944 roku. Okres pierwszy to przesiedlenia Żydów z Niemiec, Austrii i Czechosłowacji oraz ziem polskich wcielonych do Rzeszy – na tereny Generalnego Gubernatorstwa (GG), gdzie zamierzano skoncentrować Żydów europejskich, oraz przesiedlenia wewnątrz GG i tworzenie gett. W ramach tej ostatniej akcji koncentrowano Żydów usuwanych ze wsi i małych miast w gettach lub obozach przejściowych. Przymusowe przesiedlenia nie miały jeszcze charakteru eksterminacyjnego, chociaż dopuszczano się przy tym licznych okrucieństw i zabójstw. Wyrywały one ludność żydowską z jej dotychczasowych środowisk, powodując izolację na nowym terenie, umożliwiały bezkarną grabież mienia, ułatwiały organizowanie niewolniczej pracy. Drugi okres rozpoczął się od podjęcia decyzji o tzw. Endlösung i zbiegł się w czasie z inwazją Niemców na Związek Radziecki. Jesienią 1941 r. rozpoczęto likwidację gett, towarzyszące im d. rozpoczęły się w grudniu 1941, głównie do obozu zagłady w Chełmnie, przeznaczonego dla Żydów z gett dystryktu łódzkiego. Na początku 1942 r. mieszkańców mniejszych gett przesiedlano do większych, leżących bliżej linii kolejowych, co miało ułatwić transporty do obozów zagłady. W lutym 1942 ukończono budowę obozu w Bełżcu. W marcu i kwietniu 1942 deportowano do niego ok. 30 tys. mieszkańców lubelskiego getta. W maju i czerwcu trwały d. z Krakowa. W lipcu 1942 rozpoczęto likwidację getta w Warszawie. Do września wywieziono stamtąd do Treblinki 254–300 tys. osób. Deportacje z Warszawy przebiegały równolegle z deportacjami z innych miast i dzielnic kraju. Tam, gdzie getta były mniejsze, likwidowano je w ciągu jednego lub dwu dni (np. w Otwocku 19 sierpnia, w Falenicy i Rembertowie 20 sierpnia, w Radomiu 16–17 sierpnia, w Mińsku Mazowieckim 21–22 sierpnia, w Siedlcach 22–24 sierpnia, w Kielcach 20–24 sierpnia 1942).

Deportacje z większych gett przeprowadzano zazwyczaj w kilku fazach oddzielonych kilkutygodniowymi, a nawet dłuższymi przerwami. Nasilenie wywózki przypadło na sierpień, wrzesień i październik 1942. Stopniowo pustoszały getta w dystrykcie warszawskim, radomskim i lubelskim. W listopadzie 1942 działania eksterminacyjne skupiły się przede wszystkim na okręgu białostockim (gdzie pozostało ok. 110 tys. Żydów). 2 listopada przeprowadzono tam największą i najstaranniej przygotowaną akcję: zorganizowano 65 równoczesnych deportacji z miejscowości, gdzie przebywało od 20 do 50 tys. Żydów. W końcu 1942 w gettach i obozach pracy GG przebywało już tylko 300 tys. Żydów, a na ziemiach włączonych do Rzeszy 235 tys. (oprócz ukrywających się). Rok 1943 był okresem likwidowania ostatnich gett. W lutym nastąpiła pierwsza wielka akcja deportacyjna z Białegostoku (2 tys. osób wymordowano na miejscu, 10 tys. wywieziono do Treblinki), druga rozpoczęła się w nocy z 15 na 16 sierpnia. Mimo wybuchu powstania Niemcy doprowadzili ją do końca, wywożąc ok. 30 tys. osób do Treblinki i Majdanka. We Lwowie, po częściowych d. w 1942 (marzec – 15 tys., lipiec – 7 tys., sierpień – 50 tys., listopad – 7 tys.), getto zlikwidowano w czerwcu 1943. Ostatnim wielkim gettem objętym akcjami deportacyjnymi była Łódź, z której wcześniej systematycznie wywożono grupy mieszkańców. Ostateczną likwidację łódzkiej dzielnicy żydowskiej (liczącej 80 tys. mieszkańców) przeprowadzono w lipcu 1944. Deportacje do obozów zagłady objęły również Żydów z Europy Zachodniej, Grecji, Jugosławii, Czechosłowacji i Węgier. Końcowym aktem wielkich deportacji były tzw. marsze śmierci.

Gabriela Zalewska

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP
Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.