Jerozolima

Jerozolima (hebr. Yěrûšālaîm, arab. Al-Quds) – miasto w Palestynie i Izraelu, stolica (według prawa izraelskiego, nieuznawana de iure przez większość państw ONZ) Izraela, położona w Judei, na wielu wzgórzach, m.in. Moria, Ofel, Syjon, Skopus (hebr. Hacofim), Herzla, Górze Oliwnej (833 m). Żyje tu 748 tys. mieszkańców (2008) na powierzchni 109 km kw, głównie Żydzi i Arabowie. Część zachodnia miasta, zwana Zachodnią Jerozolimą lub Nowym Miastem, należy do Izraela, wschodnia – wraz ze Starym Miastem, nazywana Wschodnią Jerozolimą, znajduje się od 1967 r. pod okupacją Izraela (w 1980 r. Kneset uchwalił prawo zasadnicze, uznające niepodzielność Jerozolimy jako stolicy Izraela). Prawnomiędzynarodowy status miasta nie został dotąd uregulowany.

Jerozolima jest najświętszym miejscem i głównym ośrodkiem kultu religijnego wyznawców judaizmu i chrześcijan. Od jej zdobycia przez Arabów – także trzecim pod względem ważności (po Mekce i Medynie) świętym miejscem islamu, celem milionowych pielgrzymek, także wielkim ośrodkiem turystycznym. Obszarem największej koncentracji obiektów kultu tych trzech religii jest Stare Miasto. Na wzgórzu Moria mieści się pl. Świątyni ze Świętą. Skałą, najstarszym obiektem kultu żydowskiego i muzułmańskiego, gdzie według tradycji religijnej znajdowały się ołtarz całopaleń Abrahama i miejsce wniebowzięcia Mahometa. Tu została zbudowana świątynia Salomona, na której miejscu wzniesiono meczet Kubbat as-Sachra o charakterystycznej złotej kopule.

Nad południową częścią pl. Świątyni góruje meczet Al-Aksa, w jego zachodniej części znajduje się Mur Zachodni, słynna żydowska Ściana Płaczu. Największymi sanktuariami chrześcijan są: Bazylika Grobu Świętego na wzgórzu Golgota oraz Via Dolorosa, Wieczernik na górze Syjon (mieszczą się tu także sanktuaria żydowskie i muzułmańskie) i poza murami Starego Miasta, Góra Oliwna z Sanktuarium Wniebowstąpienia. We Wschodniej Jerozolimie funkcjonuje wiele instytucji kościelnych, m.in. Delegatura Apostolska, Patriarchat Łaciński, Kustodia Ziemi Świętej, której podlegają klasztory franciszkańskie na Bliskim Wschodzie, działają tu także liczne zgromadzenia zakonne obrządku łacińskiego, również wspólnoty obrządku wschodniego, w tym Greckokatolicki Wikariat Patriarchalny Jerozolimy, Wikariaty Patriarchalne: Syryjskokatolicki, Chaldejski, Maronicki, Ormiański, ponadto biskupstwo anglikańskie; mają tu siedzibę Naczelny Rabinat i Wielki Mufti.

W Nowym Mieście są skupione głównie instytucje państwowe Izraela: parlament (Kneset), rząd, z wyjątkiem Ministerstwa Obrony, urząd prezydenta, a także konsulaty (większość ambasad mieści się w Tel Awiwie-Jaffie) i administracja Okręgu Jerozolimy; ma tu siedzibę Światowa Organizacja Syjonistyczna.

Głównymi źródłami utrzymania mieszkańców Jerozolimy są praca w administracji, handlu, instytucjach naukowych, posługa religijna oraz obsługa pielgrzymów i turystów. Oprócz wielu zakładów rzemieślniczych rozwinął się przemysł obuwniczy, tekstylny, odzieżowy, meblarski, także chemiczny i farmaceutyczny. Świetnie prosperują małe zakłady jubilerskie, w tym szlifiernie diamentów, wytwórnie pamiątek i dewocjonaliów, oficyny wydawnicze i drukarnie. Na północno-zachodnich obrzeżach zlokalizowano zakłady nowoczesnego przemysłu informatycznego i elektronicznego. Miasto jest dużym ośrodkiem naukowo-kulturalnym, skupiającym wiele szkół wyższych, w tym Uniwersytet Hebrajski (założony w 1918 r., inauguracja odbyła się w 1925 r.), Szkoła Artystyczna Becalel, Akademia Muzyczna Rubina, kolegia nauczycielskie i Seminarium Armeńskie, oraz biblioteki: Żydowską Bibliotekę Narodową (2,5 mln woluminów, największa w kraju) z bogatą kolekcją studiów orientalnych, bibliotekę Yad Vashem, archiwum państwowe, Centralne Archiwum Syjonistyczne, bibliotekę Knesetu.

W Jerozolimie funkcjonują liczne muzea, m.in. Muzeum Izraela (otwarte w 1965 r.) – najważniejszy zespół muzealny w kraju, obejmujący zbiory malarstwa europejskiego XVIII–XX w., zabytki archeologiczne, etnograficzne, rzemiosła artystycznego oraz dotyczące historii Żydów, a także Sanktuarium Księgi, gdzie są eksponowane zwoje znalezione w 1947 r. w jaskiniach Kumran nad Morzem Martwym, oraz Ogród Rzeźb z pracami m.in. Henry’ego Moore’a, Auguste’a Rodina; Muzeum Rockefellera (założone w 1927 r., zabytki archeologiczne z terenów Orientu, obejmujące okres od epoki kamienia do XVIII w.); Muzeum Sztuki Islamskiej; Muzeum Sztuki Żydów Włoskich z synagogą z XVIII w. w całości przeniesioną z Włoch; Ogród Archeologiczny Ofel; Muzeum Historii Holocaustu. W ogrodzie zoologicznym zgromadzono wszystkie zwierzęta wspomniane w Biblii.

Niedostatek dróg, przy stale powiększającej się liczbie prywatnych samochodów, stwarza duże trudności komunikacyjne w mieście. Transport publiczny w obu częściach Jerozolimy zapewniają prywatne przedsiębiorstwa autobusowe, taksówki (szerut) łączą miasto z wszystkimi większymi miastami Izraela, stara linia kolejowa – z Tel Awiwem-Jaffą i Hajfą na północy oraz z Beer Szewą na południu. Na północnych obrzeżach znajduje się lotnisko krajowe. Po 1948 r. w zachodniej części miasta wybudowano nowoczesną sieć wodociągów, po 1967 r. przyłączono do niej Wschodnią Jerozolimę, bez Starego Miasta, do którego woda jest doprowadzana antycznym akweduktem o długości 6 km, stale wymagającym remontów.

Granice miasta, określone w 1967 r., przebiegają od lotniska na północy, dochodzą prawie do Betlejem na południu, prowadzą wzdłuż grzbietów gór Skopus i Góry Oliwnej na wschodzie oraz wzgórzem Herzla na zachodzie. Stare Miasto, otoczone murem obronnym oraz głębokimi dolinami: Ben Hinnom od zachodu i południa, Cedronu od wschodu, skupia na powierzchni 1 km kw ponad 20 tys. mieszkańców. Prowadzi do niego osiem bram: Jafy, Damasceńska, Heroda, Lwia (Świętego Szczepana), Gnojna (Owcza), Syjońska, Nowa i Złota (obecnie zamurowana). Miejscem centralnym jest pl. Świątyni, pozostała część miasta wewnątrz murów dzieli się na cztery dzielnice: Ormiańską, Chrześcijańską, Muzułmańską i Żydowską. Jedynie Dzielnica Ormiańska zachowała do dzisiaj pierwotne granice, które dla pozostałych nigdy nie zostały ściśle wyznaczone. Zajmuje ona niewielki obszar w południowo-zachodniej części Starego Miasta, a wszystkie budynki (szkoły, biblioteki, domy mieszkalne) otacza wysoki mur wewnętrzny. Dzielnica Muzułmańska, o powierzchni ok. 30 ha w północno-wschodniej części Starego Miasta, ma orientalny charakter, z labiryntem wąskich uliczek i licznymi bazarami; budynki są na ogół stare i zapuszczone, wiele popada w ruinę. W tej dzielnicy znajduje się Dom Polski (schronisko dla pielgrzymów i turystów). Dzielnica Żydowska, położona na południowym wschodzie, przed 1948 r. była bardzo przeludniona i zaniedbana. W latach 1948–1967 (okres administracji jordańskiej) wyludniła się całkowicie, a większość budowli uległa dewastacji. Obecnie wyróżnia się ze względu na rozmach prowadzonych po 1967 r. prac budowlanych i renowacyjnych. Ulice są stosunkowo szerokie, nowe domy otrzymały elewacje z żółtego piaskowca, a odpowiednikiem bazarów jest tu ciąg eleganckich i drogich sklepów. Dzielnicę Chrześcijańską (ok. 20 ha) w północno-zachodniej części Starego Miasta zamieszkuje ponad 5 tys. osób, wyznawców różnych Kościołów. Monumentalne świątynie (np. niemiecki kościół Najświętszego Zbawiciela), hospicja (rosyjskie hospicjum Aleksandra) i domy mieszkalne są zgrupowane wokół Bazyliki Grobu Świętego. Na północ od murów, za Bramą Damasceńską, rozciąga się zwarta, arabska dzielnica handlu, biur podróży, hoteli, restauracji, kantorów wymiany walut, także domów mieszkalnych, należąca do Wschodniej Jerozolimy. Budowa na jej obszarze nowych osiedli żydowskich (np. Har Homa) jest zarzewiem stałego konfliktu arabsko-żydowskiego. Za murami Starego Miasta już od 1860 r. rozwijało się osadnictwo, początkowo wzdłuż dróg wjazdowych. Małe osiedla rozrastały się, tworząc późniejsze Nowe Miasto, charakteryzujące się nowocześniejszą zabudową w otoczeniu parków i ogrodów oraz szerokimi ulicami. Większość budynków publicznych jest niewysoka (do ośmiu pięter), domy mieszkalne nie mają więcej niż cztery piętra; nowsze nawiązują stylem architektonicznym do wcześniejszych. W latach 90. XX w. wybudowano, mimo silnych sprzeciwów społecznych, wysokokondygnacyjne hotele na zachodnich obrzeżach miasta, gmachy urzędów w centrum. Główną arterią komunikacyjną Nowego Miasta jest ul. Jaffo, przy której mieszczą się liczne banki, sklepy, kawiarnie. W pobliżu, przy ul. Dżordż Ha-Melech, wzniesiono gmach Wielkiego Rabinatu i synagogę Jeszurum. W dzielnicach Rehavia i Komemiyut znajdują się teatry, biblioteki, muzea, oficjalna rezydencja premiera Izraela i siedziba Knesetu, a na zachód od Knesetu – jeden z ośrodków Uniwersytetu Hebrajskiego. W południowo-zachodniej części Nowego Miasta mieści się Yad Vashem z Aleją Sprawiedliwych, gdzie posadzono ponad 5,5 tys. drzew, z których znaczna część upamiętnia pomoc Żydom, świadczoną przez ludność polską w czasie Holokaustu. Odmienną dzielnicą Nowego Miasta jest Mea Szearim (Sto bram), zamieszkana przez ultraortodoksyjnych Żydów ze środkowej i wschodniej Europy, skupiająca liczne szkoły talmudyczne, łaźnie rytualne i synagogi. Inne znane dzielnice Nowego Miasta to Buchara oraz Mahane Jehuda (Obóz Judy), słynąca z wielkiego bazaru owocowo-warzywnego, ponadto Dzielnica Rosyjska (powstała na terenach zakupionych w 1860 r. przez Cerkiew) z wielką katedrą i wieloma domami pielgrzymkowymi, wybudowanymi przed I wojną światową. Obszar położony na wschód i południe od Wschodniej Jerozolimy: góra Skopus i Góra Oliwna, oddzielona doliną Cedronu od murów Starego Miasta, nie zalicza się do żadnej z dwóch wydzielonych części miasta (Jerozolimy Wschodniej i Jerozolimy Zachodniej).

Lato w mieście jest gorące, ze średnią temperaturą w lipcu–sierpniu 24°C (maksymalnie przekracza 33°C), i suche, a zimy są stosunkowo chłodne (średnia temperatura w styczniu to 10°C, minimalna do –4°C) i deszczowe; średni opad roczny wynosi ok. 490 mm, 2–3 razy w roku może padać śnieg. Wiosną i jesienią wieje ze wschodu silny, bardzo suchy wiatr, zwany szaraw, powodujący spadek średniej wilgotności powietrza.

Izabella Łęcka, Piotr Paszkiewicz (muzea)

Historia. Jedno z najstarszych miast kananejskich (III w. p.n.e.). W XX w. p.n.e. Jerozolimę zajęli Amoryci i uczynili z niej fortecę, obejmującą również wzgórze Ofel. Był to okres panowania plemion kananejskich, zakończony na początku X w. p.n.e. zdobyciem miasta przez Dawida, który uczynił z niego stolicę religijną i polityczną swojego państwa (stąd określenie Jerozolimy jako miasta Dawidowego). Rozkwit nastąpił za rządów Salomona (budowa świątyni na wzgórzu Moria), który otoczył miasto murem, łącząc je ze świątynią. Po podziale państwa stolica Judy 586 r. p.n.e. (587?), zdobyta i zniszczona (wraz ze świątynią) przez Nabuchodonozora II. Po powrocie z niewoli babilońskiej Żydzi odbudowali świątynię (515 p.n.e.). Od 538 r. p.n.e. stolica prowincji perskiej Jehud (Juda), należącej do satrapii transeufrackiej. Po 445 r. p.n.e. odbudowano pod kierunkiem namiestnika Nehemiasza mury miasta. Po podboju Persji przez Aleksandra III Wielkiego i podziale jego państwa, Jerozolima przeszła pod władzę Ptolemeuszów, w 198 r. p.n.e. – Seleucydów. W okresie ich dominacji świątynia została poświęcona Zeusowi Olimpijskiemu (167 p.n.e.); wybuchło wtedy zwycięskie powstanie Machabeuszów. W 141 r. p.n.e. Jerozolima przekazana została Szymonowi Machabeuszowi, a w 63 r. p.n.e. zdobyta przez Pompejusza Wielkiego. W rozkwicie za panowania Heroda I Wielkiego (37–4 p.n.e., przebudowano świątynię, wzniesiono cytadelę oraz twierdzę Antonia, pałace, amfiteatr); Golgota, miejsce śmierci Jezusa, znajdowała się poza obrębem miasta. W 70 r. n.e., po krwawo stłumionym powstaniu antyrzymskim, Jerozolima została zdobyta przez Tytusa, a świątynia spalona. Następne powstanie, pod wodzą Bar Kochby (132–135), również zakończyło się klęską – Jerozolimę zburzono, a na jej miejscu postawiono rzymskie miasto Aelia Capitolina (z zakazem wstępu do niego nałożonym na Żydów, pod groźbą kary śmierci; zakaz uchylono dopiero w 333 r.). Na dziedzińcu świątyni wzniesiono posąg cesarza Hadriana, a w pobliżu Golgoty – świątynię Jowisza Kapitolińskiego. Za Konstantyna I Wielkiego Jerozolima uzyskała charakter miasta chrześcijańskiego (zburzenie świątyń pogańskich, odkrycie Kalwarii i Świętego Grobu, wybudowanie bazyliki). Od 395 r. pod władzą Bizancjum. W 614 r. opanowana została przez Persów, sanktuaria chrześcijańskie spalono, a relikwie (Krzyża) wywieziono do Persji.

W 638 r. Jerozolimę zajęli Arabowie (kalif Umar). Stała się ona ośrodkiem religijnym i gospodarczym świata muzułmańskiego – na placu świątynnym zbudowano meczet Al-Aksa, a później w centrum dziedzińca meczet Kubbat as-Sachra. W 1009 r. kalif Al-Hakim zburzył Bazylikę Grobu Świętego, co stało się jedną z przyczyn wypraw krzyżowych. W 1099 r. zdobyta przez krzyżowców, Jerozolima była stolicą Królestwa Jerozolimskiego. W 1187 r. zdobyta przez Saladyna, do 1229 r. pozostawała w rękach Ajjubidów z Egiptu, następnie pod panowaniem sułtanów mameluckich, od 1517 r. – Turków osmańskich, którzy postawili mur okalający do czasów obecnych Stare Miasto. Jerozolima straciła znaczenie polityczne i gospodarcze. Ponowny jej rozwój nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. W 1917 r. została zajęta przez wojska brytyjskie. W latach 1922–1948 stolica brytyjskiego mandatu Palestyny.

W listopadzie 1947 r. ONZ zaleciła utworzenie z Jerozolimy strefy międzynarodowej pod kontrolą ONZ (nie wprowadzono tego w życie). Po wojnie arabsko-izraelskiej z lat 1948–1949 podzielona między Jordanię (wschodnia i północna część Nowego Miasta oraz Stare Miasto, z wyjątkiem góry Skopus) i Izrael (zachodnia i południowa część Nowego Miasta). W styczniu 1950 r. Izrael ogłosił Jerozolimę (Zachodnią) stolicą, natomiast Jordania oficjalnie zaanektowała w kwietniu 1950 r. Jerozolimę (Wschodnią). ONZ zaproponowała ponownie internacjonalizację miasta, co spotkało się ze sprzeciwem Izraela i Jordanii, wobec czego ZSRR wycofał poparcie dla tego projektu. Rezolucja ONZ z 1952 r. zaakceptowała istniejący status quo. Izraelsko-jordańskie uzgodnienia (z 1949) o wspólnej odpowiedzialności za dostęp do świętych miejsc trzech religii były ignorowane przez Jordanię, która m.in. zniszczyła żydowskie zabytki na Górze Oliwnej oraz Dzielnicę Żydowską Starego Miasta. Po wojnie izraelsko-arabskiej 1967 r. Izrael zajął całą Jerozolimę i wbrew uchwale ONZ z lipca 1967 r. rozciągnął na Wschodnią Jerozolimę swoje prawodawstwo oraz administrację, a w 1980 r. ogłosił (prawo fundamentalne, uchwalone przez Kneset) „zjednoczoną i niepodzielną Jerozolimę” stolicą państwa, siedzibą parlamentu, prezydenta i rządu (arabscy mieszkańcy miasta otrzymali możliwość uzyskania izraelskiego obywatelstwa).

Rada Bezpieczeństwa ONZ nie uznała tej decyzji, a większość państw przeniosła siedziby swoich przedstawicielstw do Tel Awiwu-Jaffy. Po 1973 r. kraje arabskie zaktywizowały działalność na rzecz obrony islamskiego charakteru Jerozolimy, powołując Komitet Jerozolimski (Al-Kuds). Status miasta (w 1995 r. liczba jego ludności wynosiła 591 tys., z czego 70,5% to Żydzi) stał się najważniejszym punktem spornym w izraelsko-palestyńskich rokowaniach pokojowych lat 90., władze Autonomii Palestyńskiej bowiem zamierzały ustanowić we Wschodniej Jerozolimie stolicę państwa palestyńskiego.

Zabytki. Większość zabytków Jerozolimy znajduje się we wschodniej części miasta. Z okresu starożytnego pochodzą grobowce skalne, m.in. tzw. grób Zachariasza (II w. p.n.e.), Absaloma (I w. p.n.e.), tzw. groby Sanhedrynu z rzeźbioną dekoracją (I w. n.e.), Cardo Maximus – zrekonstruowana główna ulica z czasów rzymskich i bizantyjskich z zachowanymi kolumnami, pozostałości akweduktu. Stare Miasto otoczone jest murami wzniesionymi w latach 1537–1540 przez sułtana Sulejmana Wspaniałego o łącznej długości ok. 4,5 km i wysokość 12–15 m, z 35 wieżami i 8 bramami, z Cytadelą (w której obecnie mieści się Muzeum Historii Jerozolimy). W obrębie Starego Miasta znajdują się święte miejsca trzech religii. Na wzgórzu Moria – pl. Świątyni (Haram asz-Szarif) ze Świętą Skałą czczoną przez chrześcijan i wyznawców judaizmu (jako miejsce ofiary Abrahama) i przez muzułmanów (jako miejsce wniebowstąpienia Mahometa). Na wzgórzu Salomon wzniósł ok. 960 r. p.n.e. wybudowaną przez Fenicjan z Tyru Pierwszą Świątynię Jerozolimską (miejsce przechowywania Arki Przymierza), wielokrotnie burzoną, odbudowywaną i rozbudowywaną (m.in. przez Heroda – Druga Świątynia Jerozolimska, początek budowy przypadł na ok. 20 r. p.n.e.), zniszczoną ostatecznie 70 r. n.e. przez Rzymian (jedyną pozostałością jest Mur Zachodni – Ściana Płaczu). Na pl. Świątyni Arabowie w latach 686–691 zbudowali meczet Kubbat as-Sachra (niesłusznie zwany też meczetem Umara); obok wznosi się meczet Al-Aksa (VIII w., stojący na miejscu wcześniejszego meczetu z VII w. przebudowanego z bizantyjskiej bazyliki z VI w.). Przez Stare Miasto biegnie Via Dolorosa (Droga Cierpienia Jezusa), której trasę ostatecznie ustalono w XVIII wieku. Znajduje się przy niej kilka stacji Drogi Krzyżowej, kościół Św. Anny (wybudowany w 1140 r., odrestaurowany w latach 1863–1877) – najbardziej charakterystyczny zabytek architektury z okresu wypraw krzyżowych, z sadzawką Betesda, i łuk Ecce Homo (część bramy triumfalnej z czasów Hadriana).

Głównym ośrodkiem kultu chrześcijańskiego jest Bazylika Grobu Świętego na wzgórzu Golgota. Pierwszą świątynię w tym miejscu (bazylikę z rotundą) wzniósł w latach 326–335 cesarz Konstantyn I Wielki. Obecna budowla powstała w okresie wypraw krzyżowych (XI–XII w., konsekrowana w 1149 r.) i była wielokrotnie przebudowywana (m.in. aedicula Grobu Chrystusa w dzisiejszej postaci – 1810, Nikolaos Komnenos), uszkodzona przez pożar (1808) i trzęsienie ziemi (1927), restaurowana po 1960 roku. Pod kościołem znajduje się grobowiec skalny. Ponadto w Dzielnicy Chrześcijańskiej funkcjonują liczne świątynie różnych wyznań chrześcijańskich, m.in. protestancki kościół Chrystusa (1840–1849), siedziba Patriarchatu Łacińskiego z kościołem Najświętszego Imienia Jezus (1859–1872), protestancki kościół Chrystusa Zbawiciela (1893–1898), cerkiew Świętego Aleksandra Newskiego (1896). W Dzielnicy Ormiańskiej kościół Świętego Jakuba Starszego (XII, XVIII w.) wybudowano na fundamentach świątyni gruzińskiej z XI wieku. W Dzielnicy Żydowskiej (zniszczonej w latach 1949–1967, następnie odbudowanej) stoją m.in. synagoga Ramban (koniec XV w.) i cztery synagogi sefardyjskie (XVIII–XIX w.). Na południe od Starego Miasta na górze Syjon znajdują się – umieszczone w jednym budynku – tzw. grób Dawida (jedno z najświętszych miejsc judaizmu) i Wieczernik (miejsce Ostatniej Wieczerzy) – późnogotycka (XIV w.) sala z mihrabem (w latach 1928–1948 budowla służyła jako meczet) oraz kościół i klasztor Zaśnięcia Marii (1898–1910). Na wschód od Starego Miasta, na Górze Oliwnej, znajdują się m.in. Kościół Wniebowstąpienia (XII w., na miejscu kościoła z IV w.), od 1198 r. stanowiący własność muzułmanów, którzy do budowli krzyżowców dodali mihrab, oraz nowsze świątynie: cerkwie Wniebowstąpienia (1870–1887) wraz z monastyrem i Świętej Marii Magdaleny (1885–1888), klasztor Pater Noster (1874), kościół Wszystkich Narodów (1919–1924) i kościół Dominus Flevit (1955). Na zachód od Starego Miasta stoi klasztor Świętego Krzyża (XI w.).

Budowle na terenie Nowego Miasta pochodzą głównie z drugiej połowy XIX i początku XX w., m.in.: sobór Trójcy Świętej (1872) wraz z założeniem pielgrzymkowym, szpital Saint Louis (1879–1896), dom gościnny Notre-Dame (1884–1904), szpital i dom gościnny Wiktorii Augusty na górze Skopus (1907–1910), szpital włoski (1910–1919, obecnie gmach Ministerstwa Edukacji), anglikańska katedra Świętego Jerzego (1895–1910). Dzielnica ultraortodoksyjnych Żydów Mea Szearim (założona w 1875 r.) stanowi przykład typowego miasteczka żydowskiego, w jakim przed II wojną światową mieszkali Żydzi we wschodniej Europie. W zachodniej części Jerozolimy znajdują się nowoczesne budowle XX-wieczne, m.in. gmach YMCA (1928–1933), hotel King David (1930), budynek Agencji Żydowskiej (1928–1936), Centralny Urząd Pocztowy (1934–1938) z malowidłami ściennymi wewnątrz (A. Ofek), gmach Knesetu (1966), synagoga w Centrum Medycznym Ha-Dasah z witrażami projektu Marca Chagalla (1962), gmach Banku Izraela (1984), ratusz (1993) oraz na górze Skopus: Uniwersytet Hebrajski (założony w 1925 r.) i hotel Hayatt Regency (1987).

Piotr Paszkiewicz (zabytki)

Bibliografia

  • Baldi D., W ojczyźnie Chrystusa. Przewodnik po Ziemi Świętej, Kraków–Asyż 1982.
  • Lombardi Ziemia L., Święta, Warszawa 1990.
  • O’Connor J.M., Przewodnik po Ziemi Świętej, Warszawa 1996.

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.