Języki żydowskie

Języki żydowskie – wędrowne ludy Hebrajczyków na starożytnym Bliskim Wschodzie mówiły hebrajskim, należącym do grupy języków semickich. Powstały w nim najstarsze teksty judaizmu, Dekalog, Tora, Biblia i Miszna. Hebrajski jako język święty był przez cały okres historii Żydów używany w liturgii oraz piśmiennictwie religijnym. W XIX w. nastąpiło jego odrodzenie, głównie w środowiskach haskali, a później działaczy syjonistycznych, którzy unowocześnili słownictwo i przywrócili mu status języka żywego. We współczesnym Izraelu jest to język oficjalny, obok języka arabskiego i angielskiego. Od III w. p.n.e. mieszkańcy Judei i Galilei zaczęli posługiwać się językiem aramejskim, także należącym do języków semickich. Została w nim zapisana część Talmudu.

W okresie diaspory Żydzi używali wielu języków. Na Półwyspie Iberyjskim powstały dialekty ladino (judeokastylijski) i dżudejro (judeoportugalski), z silnymi leksykalnymi wpływami hebrajszczyzny i aramejskiego. Po wygnaniu z Hiszpanii (1492) posługiwali się nimi Żydzi zamieszkali w krajach islamskich, głównie w imperium tureckim, oraz małe enklawy uciekinierów z Półwyspu Iberyjskiego, rozsiane w Europie (Bałkany, Włochy, Francja, Holandia). Obecnie języki te niemal całkowicie zaniknęły. We Francji powstał dialekt laaz (corfat), którego podstawowym składnikiem był język starofrancuski. Zaniknął jednak już w średniowieczu.

Aszkenazyjczycy posługiwali się językiem jidysz. Powstał on na bazie dwunastowiecznego dialektu dolnoniemieckiego, wchłaniając leksykalne zapożyczenia z języka hebrajskiego oraz nieliczne ślady starofrancuskiego. Mniej więcej w XVI w. stał się w pełni ukształtowanym, odrębnym językiem. Dzielił się na dwa dialekty: zachodni, którym posługiwali się Żydzi niemieccy, niderlandzcy itp. (zaniknął w XVII–XVIII w.), oraz wschodni, obejmujący zasięgiem Europę Wschodnią, rozwijający się pod wpływem języków słowiańskich. Wschodnioeuropejski jidysz dzielił się na kilka pomniejszych dialektów: wołyński, rozpowszechniony wśród Żydów w Galicji, na Ukrainie i w Mołdawii; litewski, którym mówili Żydzi na terenie Litwy, Białorusi i Białostocczyzny; oraz centralny lub polski, obejmujący tereny byłej Kongresówki. Każdy z nich miał kilka odmian gwarowych, np. jidysz polski – gwarę warszawską. W końcu XIX i w XX w. powstała bogata literatura w języku jidysz. Obecnie jidysz jest używany w mowie codziennej jedynie wśród niektórych grup chasydzkich mieszkających w Stanach Zjednoczonych i Izraelu.

Alina Cała

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst pochodzi z książki „Historia i kultura Żydów polskich. Słownik” autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.