Konstytucja 3 maja

Konstytucja 3 maja – oficjalnie Ustawa rządowa, pierwsza w Europie, druga w świecie (po Konstytucji Stanów Zjednoczonych) ustawa zasadnicza, uchwalona w atmosferze zamachu stanu 3.05.1791 r. przez Sejm Czteroletni. Jej projekt powstał dzięki współdziałaniu od końca 1790 r. Stanisława Augusta Poniatowskiego ze stronnictwem patriotycznym, skupiającym znaczną liczbę posłów na sejm. Ze stronnictwem byli związani część dawnej antykrólewskiej opozycji magnackiej, kierownictwo sejmu (marszałek Stanisław Małachowski) oraz Hugo Kołłątaj, uchodzący za przywódcę obozu radykalnego. Konstytucja była zatem dziełem głównie króla, Ignacego Potockiego, Scipione Piattolego i Kołłątaja. Na ostateczny jej kształt wpłynęły zdobycze myśli oświecenia europejskiego w zakresie prawa, m.in. idea suwerenności narodu i koncepcja trójpodziału władz.

Za integralną część Konstytucji uznano prawo o miastach z 18.04.1791 r., na którego mocy mieszczanie uzyskali nietykalność osobistą, prawo nabywania majątków ziemskich, piastowania niższych urzędów administracyjnych i sądowych, stanowisk adwokackich i rang oficerskich. Po raz pierwszy w polskim prawodawstwie chłopi zostali objęci opieką rządu, zwłaszcza w zakresie umów zawieranych przez nich z dziedzicami. Potwierdzono prawa i przywileje szlachty posiadającej, tym samym ograniczono udział w życiu publicznym szlachty nieposesjonatów, zależnej od magnaterii zainteresowanej utrzymaniem ustroju oligarchicznego. Wynikła stąd niemal całkowita utrata praw politycznych mas szlachty spowodowała jej niechęć do Konstytucji i poparcie dla konfederacji targowickiej. Najwyższą władzę skupił dwuizbowy sejm, w którym uchwały miały zapadać większością głosów (zniesiono liberum veto), a posłowie, wolni od instrukcji, mieli reprezentować cały naród, tj. wszystkie stany – oprócz posłów szlacheckich, wybieranych na sejmikach, w izbie poselskiej miało zasiadać 24 plenipotentów miast z głosem doradczym. Sejm miał być „gotowy”, tzn. zbierać się w razie potrzeby w tym samym składzie w ciągu dwuletniej kadencji. Władzę wykonawczą powierzono Straży Praw i Komisjom Obojga Narodów. Zmiany w Konstytucji miał wprowadzać sejm konstytucyjny, zbierający się co 25 lat. Konstytucja wyrażała tendencje do centralizacji i rozbudowy administracji państwowej, stanowiła kompromis pomiędzy programem republikańskim (usprawnienie sejmu) i monarchicznym (zwiększenie prerogatyw króla). Poparła ją większość szlachty i zamożnego mieszczaństwa, sprzeciwiły się jej grupa malkontentów oraz znaczna część drobnej szlachty, pozbawionej większości dotychczasowych prerogatyw. W zakresie ustroju społecznego Konstytucja pozostawiła ustrój stanowy, dokonała w nim jednak wyłomów. Magnatom odebrano – na rzecz średniej szlachty – decydujące dotychczas wpływy w elekcjach, w senacie, w centralnym i terytorialnym zarządzie kraju. Usunięto z sejmików szlachtę gołotę jako najgorliwszą klientelę magnatów. Równocześnie mieszczaństwu umożliwiono nobilitację z tytułu nabycia majątków ziemskich, zasług w gospodarczym rozwoju kraju, służb publicznych oraz tzw. wolnych zawodów. Ogółowi mieszczan w miastach królewskich, ogłoszonych jako wolne, zapewniono wolności osobiste, prawo sprawowania urzędów i in. Przepisy o miastach królewskich mogły być za zgodą właścicieli rozciągnięte na miasta prywatne. Postanowienia o miastach były m.in. odpowiedzią na postulaty przedstawione władzom podczas tzw. czarnej procesji w 1789 roku.

Niewiele zmian wprowadzono doraźnie w położeniu wsi i chłopów; zachowano poddaństwo, a wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy. Na ogół chłopów – zgodnie z programem polskiego fizjokratyzmu – rozciągnięto „opiekę prawa i rządu krajowego”. To deklaratywne postanowienie mogło w przyszłości umożliwić interwencję władz sądowych i administracyjnych. Konstytucja wezwała szlachtę i chłopów do zawierania umów, co przez część chłopów zostało zrozumiane jako zniesienie podległości feudalnej. Stanowiło to zachętę dla chłopów do zbiegostwa na tereny Rzeczypospolitej, co dla Katarzyny II okazało się jednym z pretekstów do wojny 1792 roku.

W czasie obrad Sejmu Czteroletniego podnoszono także kwestię żydowską.  W 1789 r. w Warszawie Mateusz Butrymowicz opublikował broszurę, którą zatytułował Sposób uformowania Żydów polskich w pożytecznych kraiowi obywatelów. Zdaniem autora należało nadać Żydom swobodę wyznaniową i pozwolić im na aktywny udział we wszystkich sferach życia. Jako szkodliwe w budowaniu nowych relacji społecznych Butrymowicz wskazał święta żydowskie, które według niego należało zlikwidować. Aby zmusić ludność żydowską do polonizacji proponował zakaz wydawania oraz sprowadzania z zagranicy książek w językach żydowskich, a także zniesienie odrębności strojów. Zdaniem Hugo Kołłątaja, taka wymuszona polonizacja miała doprowadzić do stopniowego wejścia Żydów do stanu mieszczańskiego. Odmienne zdanie na ten temat miał Stanisław Staszic, który w opublikowanych w 1790 r. Przestrogach dla Polski, jednoznacznie odrzucał możliwość wprowadzenia Żydów w ramy polskiego społeczeństwa.

Mimo, że blisko 70% ludności żydowskiej zamieszkiwało ośrodki miejskie, uchwalone 18.04.1791 r. prawo o miastach nie włączyło wyznawców judaizmu do stanu mieszczańskiego. Także po 3 maja sytuacja Żydów nie uległa znaczącej zmianie. Potwierdzono jedynie opiekę władzy państwowej nad Żydami. Jednocześnie w wielu miastach królewskich cały czas obowiązywał „przywilej” De non tolerandis Judaeis. W ramach Sejmu Czteroletniego już w 1789 r. powołana została natomiast odpowiednia komisja, której celem było unormowanie sytuacji mniejszości żydowskiej w Rzeczpospolitej. W składzie tejże komisji znaleźli się między innymi Hugo Kołłątaj, Tadeusz Czacki czy Mateusz Butrymowicz. Na podstawie koncepcji przedstawianych zarówno przez członków komisji, jak i przedstawicieli środowisk żydowskich – między innymi Abrahama Hirszowicza czy Salomona Polonusa, 29.05.1792 r. złożony został projekt ustawy zatytułowanej Urządzenie ludu żydowskiego w całym narodzie polskim. Początkowo opór miast i większości posłów szlacheckich, a następnie wojna z Rosją nie dopuściły do jej uchwalenia.

Urządzenie zakładało między innymi możliwość osiedlanie się Żydów w miastach pod warunkiem zawarcia odpowiednich umów z magistratami. Na ich podstawie ludność żydowska miała podlegać miejskiej jurysdykcji administracyjnej i sądowniczej. Bez zmian natomiast pozostałyby specjalne podatki oraz samorządowe instytucje żydowskie o szerokich kompetencjach fiskalnych.

Mimo, że ani sama Konstytucja 3 maja, ani jej rozszerzenia ostatecznie nie zmieniły niczego w prawnym położeniu Żydów, ustawa zasadnicza została przez nich przyjęta entuzjastycznie, jako próba uporządkowania życia politycznego i społecznego w Rzeczpospolitej.

Twórcy Konstytucji traktowali ją jako pierwszy krok w realizacji programu reform. W Ustawie rządowej pojęcie narodu funkcjonowało w dwojakim znaczeniu: starym – jako „narodu szlacheckiego”, gdy mówi się o szlacheckich przywilejach, i nowoczesnym, gdy odwołuje się zwłaszcza do obowiązków powszechnych, do obrony niepodległości przez wszystkich obywateli. W zakresie instytucji politycznych sejm pozostał jednak naczelnym organem władzy i reprezentantem zwierzchnictwa narodu, przy czym zapewniano mu pełnię funkcji ustawodawczych, stanowienia budżetu i podatków, daleko idącej kontroli rządu. Jednocześnie sejm uległ zasadniczej reorganizacji: miał być złożony z 204 posłów, wybieranych na sejmikach przez szlachtę posesjonatów, oraz 24 tzw. plenipotentów miast – o ograniczonych prawach. Zmniejszono rolę senatu. Izba poselska miała być wybierana na dwa lata, wprowadzono w ten sposób zasadę kadencji (tzw. sejmu gotowego). Prócz sesji zwyczajnych król lub marszałek sejmu mógł zwoływać sejm na sesje nadzwyczajne. Zniesiono liberum veto i zakazano konfederacji. Wzmocnieniu i rozbudowie uległy rząd i administracja. Wprowadzono zasadę dziedziczenia tronu (w saskiej dynastii Wettinów) i zasadę, że monarcha nie ponosi odpowiedzialności osobistej. Król stanął na czele rządu jako przewodniczący Straży Praw. Stanowisko króla w Straży Praw było zbliżone do pozycji prezydenta Stanów Zjednoczonych (będącego szefem rządu), jednakże w Polsce powiązano z tym jedną z zasad rządów parlamentarnych – w postaci kontrasygnaty aktów królewskich przez jednego z ministrów. Ministrowie mieli odpowiadać za naruszenie prawa przed sądem sejmowym, a za kierunek polityki rządu – przed królem i sejmem. W ten sposób w Polsce – po raz pierwszy na świecie – sformułowano prawnie parlamentarną odpowiedzialność ministrów. Pod zwierzchnictwem króla i Straży Praw pozostawały komisje wielkie (ministerstwa kolegialne): edukacji, policji, skarbu i wojska. Członków komisji wybierał sejm. Zarząd krajem powierzono w powiatach komisjom porządkowym cywilno-wojskowym, do których oprócz szlachty wchodzili również przedstawiciele miast. Konstytucja została obalona w połowie 1792 r. w wyniku zawiązania konfederacji targowickiej i interwencji wojsk rosyjskich.

Bibliografia:
  • Kalinka W., Sejm Czteroletni, t. 1–2, wyd. 2, Lwów 1881–1886.
  • Leśnodorski B., Dzieło Sejmu Czteroletniego, Wrocław 1959.
  • Łojek J., Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja, Lublin 1986.

Znaczna część hasła pochodzi za zgodą Wydawcy z serwisów wiedzowych PWN; Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne. Dodano akapity poświęcone sytuacji ludności żydowskiej.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.