Rewolucja 1905–1907 na ziemiach polskich

Rewolucja 1905–07 na ziemiach polskich  wielkie wystąpienie przeciw systemowi politycznemu i ekonomicznemu oraz uciskowi narodowemu; w różnych formach objęło wszystkich robotników przemysłowych i rolnych, większość chłopów i inteligencji zaboru rosyjskiego, wywarło także wpływ na pozostałe zabory. Stanowiła część demokratycznej rewolucji w Imperium Rosyjskim (rewolucja 1905–07 w Rosji), ale wysunęła też polskie postulaty narodowe. Bezpośrednim impulsem wystąpień w Królestwie Polskim była petersburska krwawa niedziela 22 I (9 I starego stylu) 1905. Politycznie rewolucja w Królestwie Polskim była zwrócona przeciw caratowi (dominujące postulaty: wolności obywatelskie i autonomia narodowa dla Królestwa Polskiego, protest przeciw poborowi Polaków na wojnę rosyjsko-japońską 1904–05), społecznie — głównie przeciw właścicielom zakładów przemysłowych i majątków ziemskich (dominujące postulaty: poprawa warunków płacy i pracy oraz socjalnego statusu robotnika, 8-godzinny dzień pracy; ze strony chłopów — walka o lasy i pastwiska na tle nieuregulowanej kwestii serwitutów); młodzież szkolna i uniwersytecka domagała się m.in. wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego (strajk szkolny 1905). Główną formą walki były masowe strajki, wiece i demonstracje, sporadycznie także walka zbrojna (walki barykadowe w Łodzi VI 1905 oraz, głównie za sprawą Organizacji Bojowej PPS, kilkaset zamachów na przedstawicieli policji rosyjskiej i wyższych funkcjonariuszy administracji, napady na transporty pieniędzy rządowych itp.).

Rewolucja rozpoczęła się styczniowo-lutowym (1905) powszechnym strajkiem ekonomiczno-politycznym, pierwszym o takich rozmiarach w całej historii; następnie wybuchło kilka dużych fal strajków z przewagą postulatów ekonomicznych bądź politycznych. Punktem szczytowym walk, także w Królestwie Polskim (republika ostrowiecka, republika zagłębiowska), był ogólnorosyjski październikowo-listopadowy (1905) powszechny strajk polityczny, który wymusił obietnicę nadania konstytucji i stworzył w kraju na kilka tygodni sytuację faktycznej wolności słowa. W końcu 1905 w Królestwie Polskim wprowadzono stan wojenny, a armia rosyjska przystąpiła do tłumienia rewolucji (działające od września sądy wojenno-polowe orzekły wiele wyroków śmierci). W 1906–07 trwały już tylko końcowe walki strajkowe (wg niepełnych danych 1905 strajkowało w Królestwie Polskim ponad 800 tys. osób, 1906 ok. 500 tys.), jednak o dużym stopniu zaciętości (m.in. słynny lokaut łódzki). Głównymi polskimi partiami politycznymi czynnymi w rewolucji były nielegalne: PPS, SDKPiL, ND (endecja), liberalni Postępowi Demokraci oraz lojalistyczne, konserwatywne Stronnictwo Polityki Realnej (SPR); wśród robotników żydowskich działał Bund. PPS, SDKPiL i Bund, których szeregi 1905 wzrosły kilkudziesięciokrotnie, domagały się obalenia caratu, demokratyzacji państwa i zaangażowały się w obronę społecznych postulatów robotniczych. PPS podzieliła się w trakcie rewolucji na 2 skrzydła: niepodległościowe piłsudczykowskie, pragnące przez powstanie zbrojne oderwać Królestwo Polskie od Rosji (PPS-Frakcja Rewolucyjna), oraz lewe skrzydło (PPS-Lewica), uważające ten postulat za nierealny i domagające się wspólnej walki z Rosjanami o demokratyzację państwa, a w jej ramach o autonomiczny status dla Królestwa Polskiego z własną konstytuantą. SDKPiL domagała się autonomii narodowej dla Królestwa Polskiego ze wspólną w ramach państwa rosyjską konstytuantą. ND była zaangażowana przede wszystkim w walkę o polonizację szkół, administracji gminnej i sądownictwa, usiłując uzyskać autonomię dla Królestwa Polskiego w zamian za „spokój”. Elitarne SPR pragnęło wyłącznie w sposób legalny uzyskać swobody językowe i samorządowe. W 1905 narodził się też w Królestwie Polskim silny ruch związkowy, z reguły powiązany z poszczególnymi partiami politycznymi.

W wyniku rewolucji powołano w Rosji 1906 obdarzony nikłymi uprawnieniami parlament (Duma Państwowa), w którym zawiązało się Koło Polskie (Koła Polskie). Polacy uzyskali znaczne złagodzenie polityki rusyfikacyjnej, m.in. polonizację szkolnictwa prywatnego, które gwałtownie się wtedy rozwinęło, oraz ograniczoną możliwość zgromadzeń i stowarzyszeń, co umożliwiło powstanie bądź legalizację polskich organizacji społecznych, związków i instytucji oświatowych, zawodowych, naukowych, artystycznych (np. Macierz Szkolna Królestwa Polskiego, Towarzystwo Kursów Naukowych, TNW, Centralne Towarzystwo Rolnicze, Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie, Towarzystwo Kultury Polskiej, TPN w Wilnie); zelżała także cenzura (np. zniesiono cenzurę prewencyjną); zalegalizowano ruch związkowy, wprowadzono swobody religijne dla Kościoła rzymskokatolickiego, tzw. ukaz tolerancyjny m.in. zezwolił na przechodzenie z prawosławia na katolicyzm (z tej możliwości skorzystało wielu dawnych unitów). Rewolucja znacznie wpłynęła na wzrost kultury politycznej społeczeństwa polskiego i powstanie nowożytnego układu partyjnego.

H. Kiepurska, Warszawa w rewolucji 1905–1907, Warszawa 1974;

S. Kalabiński, F. Tych, Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja. Lata 1905–1907 na ziemiach polskich, Warszawa 1976;

Społeczeństwo i polityka — dorastanie do demokracji. Kultura polityczna w Królestwie Polskim na początku XX w., red. A. Żarnowska, T. Wolsza, Warszawa 1993.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.