Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie

rząd na emigracji działający 1939–90; utw. 30 IX 1939, po klęsce wrześniowej, w Paryżu (od XI z siedzibą w Angers) pod przewodnictwem gen. W. Sikorskiego, funkcjonował na podstawie Konstytucji 1935 (premiera powoływał Prez. RP), uzupełnionej o postanowienia poszerzające kompetencje szefa rządu (tzw. umowa grudniowa 1939). W okresie II wojny świat. reprezentował sprawę pol. wobec rządów i świat. opinii publ., wyznaczał polit., terytorialne i wojsk. cele wojny, prowadził politykę międzynar. (m.in. układ polsko-sowiecki 30 VII 1941), utworzył i kierował PSZ na Zachodzie, wpływał na organizację i rozwój podziemia wojsk. i polit. w okupowanej Polsce (Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj); VI 1940 ewakuował się do W. Brytanii, do końca wojny urzędował w Londynie zgodnie z wolą ugrupowań polit. PPS, SL, SP, SN, których przedstawiciele wchodzili w jego skład. Po śmierci gen. Sikorskiego (VII 1943) funkcję premiera objął S. Mikołajczyk, po jego dymisji (X 1944) — T. Arciszewski (XI 1944); kierowany przez niego gabinet odrzucił postanowienia jałtańskie (II 1945) w sprawie Polski, uznając je za nieobowiązujące naród pol., i w porozumieniu z prezydentem zdecydował o kontynuowaniu działalności po zakończeniu wojny; od VII 1945 nie uznawany przez USA i W. Brytanię (od IV 1943 przez ZSRR). W okresie powojennym rezydował nadal w Londynie, za cel działania uznawał odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz przywrócenie granicy wsch. wedle stanu sprzed IX 1939, utrzymywał przedstawicielstwa zagr.; od końca lat 40. tracił na znaczeniu, ewoluując ku roli symbol., nie miał wpływu na sytuację w kraju oraz znaczenia na arenie międzynar. (1958 uznanie wycofała Stolica Apostolska). Po dymisji T. Arciszewskiego (1947) pracami rządu kierował T. Bór-Komorowski (1947–49), następnie: T. Tomaszewski, R. Odzierzyński, J. Hryniewski i S. Mackiewicz (1954–55); w wyniku kryzysu prezydenckiego (1954) oponenci prez. A. Zaleskiego powołali alternatywny ośrodek polit., w którym funkcję rządu pełniła Egzekutywa Zjednoczenia Narodowego, kierowana kolejno przez: Odzierzyńskiego, A. Ciołkosza, W. Czerwińskiego i K. Sabbata, co w praktyce oznaczało istnienie 2 rządów (gabinetami powoływanymi przez prezydenta 1955–72 kierowali: H. Hanke, A. Pająk, A. Zawisza, Z. Muchniewski); po zjednoczeniu obu ośrodków (1972) na czele rządu stanął A. Urbański, następnie K. Sabbat (1976–86). W XII 1990 na skutek wydarzeń w kraju gabinet kierowany przez E. Szczepanika podjął decyzję o zakończeniu działalności.

E. Duraczyński Rząd Polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja. Personalia. Polityka, Warszawa 1993;

A. Friszke Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.