Stronnictwo Pracy (SP)

Stronnictwo Pracy (SP) – partia chrześcijańsko-demokratyczna; utworzone z inspiracji twórców Frontu Morges 10 X 1937 na kongresie w Warszawie z połączenia Narodowej Partii Robotniczej z Polskim Stronnictwem Chrześcijańskiej Demokracji (chrześcijańska demokracja — Chrześcijańska Demokracja w Polsce), Związkiem Hallerczyków (utrzymał odrębność organizacyjną), grupą z Polskiej Partii Narodowo-Radykalnej oraz kilku innych niewielkich ugrupowań politycznych. Program SP odwoływał się do podstawowych wartości chrześcijańskiej kultury zachodniej, przeciwstawiał się totalitaryzmowi i skrajnemu liberalizmowi; opowiadał się za ustrojem parlamentarno-demokratycznym, za własnością prywatną w gospodarce oraz koniecznością stopniowej nacjonalizacji wielkiego przemysłu, przeprowadzeniem reformy rolnej, w polityce zagranicznej za koniecznością sojuszu z Francją i potrzebą utworzenia wokół Polski konfederacji środkowoeuropejskiej; uznawał także prawo do rozwoju narodowego i kulturalnego mniejszości narodowych pod warunkiem lojalności wobec państwa i współpracy z nim, zawierał także elementy antysemickie; popierał polską aktywność w gospodarce i kulturze. SP było ściśle związane z Frontem Morges, miało odgrywać rolę ośrodka opozycji antysanacyjnej; 1938 wypowiedziało się za bojkotem wyborów do parlamentu, ale już w tym samym roku stanowisko antysanacyjne uległo złagodzeniu. SP nie zdołało rozwinąć szerszej działalności w całym kraju, główne wpływy miało w Wielkopolsce, na Pomorzu i Górnym Śląsku; 1938 liczyło ponad 20 tysięcy członków; główni przywódcy: W. Korfanty (prezes ZG), K. Popiel (podczas nieobecności w kraju Korfantego na czele ZG), J. Haller (przewodniczący Rady Naczelnej), A. Antczak, Z. Felczak, H. Hanke, Z. Kaczyński, M. Kukiel, L. Leśniewski, T. Michejda, I. Modelski, S. Sopicki, W. Tempka; wielki wpływ na działalność Stronnictwa wywierał W. Sikorski, S. Grabski, I.J. Paderewski, S. Stroński, S. Wojciechowski; czasopisma związane z SP: „Nowa Prawda” (od 1938 „Nowa Rzeczpospolita”) w Warszawie, „Polonia” w Katowicach, „Obrona Ludu” w Toruniu.

W okresie II wojny światowej SP było jednym z głównych konspiracyjnych stronnictw politycznych (tzw. grubej czwórki); było reprezentowane w rządzie RP na uchodźstwie, stanowiło zaplecze polityczne generała W. Sikorskiego, w skład jego rządu, a później S. Mikołajczyka, wchodzili: Haller, Popiel, Modelski, Stroński, Kaczyński; w kraju działało pod kryptonimem Romb; konspiracyjną działalnością SP od X 1939 kierował Główny Komitet Wykonawczy (przewodniczący F. Kwieciński, po jego aresztowaniu I 1942 — Tempka); przedstawiciele SP, C. Ratajski (XII 1940–VIII 1942), J.S. Jankowski (V 1943–III 1945), stali na czele Delegatury Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, inni działacze od V 1940 wchodzili m.in. do Politycznego Komitetu Porozumiewawczego, następnie do Krajowej Reprezentacji Politycznej, Rady Jedności Narodowej. W wyniku sporu wewnętrznego z SP została wykluczona II 1943 grupa reprezentująca tendencje lewicowe (m.in. Felczak, Michejda, J. Teska, F. Widy-Wirski), która utworzyła z Kadrą Polski Niepodległej Stronnictwo Zrywu Narodowego (SZN). SP, osłabione odejściem grupy Felczaka oraz licznymi aresztowaniami na przełomie 1942 i 1943 swoich członków, II 1943 połączyło się z katolicko-narodową organizacją Unia, a w 1. połowie 1944 z katolickim Związkiem Odrodzenia Narodowego i Frontem Odrodzenia Polski.

W III 1945 działacze SP, Jankowski, J. Chaciński, F. Urbański, zostali aresztowani przez NKWD i skazani w procesie szesnastu w Moskwie; XI 1944 działacze grupy Felczaka poparli Krajową Radę Narodową, podjęli współpracę z PPR oraz decyzję o ujawnieniu się. W VI 1945 podczas konferencji moskiewskiej uzgodniono, że SP będzie mogło wznowić legalną działalność; 6 VII 1945 Popiel powrócił do kraju, 15 VII odbył się w Warszawie półlegalny kongres SP, na którym Stronnictwo uznało Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej i opowiedziało się za demokratycznymi wyborami do sejmu i szeroką amnestią; wybrano tymczasowe władze Stronnictwa z Popielem na czele; przystąpiono również do tworzenia legalnych struktur. Felczak i Widy-Wirski, z inspiracji PPR, która nie zamierzała akceptować istnienia partii chrześcijańsko-demokratycznej, zwołali, również 15 VII 1945, konkurencyjny kongres w Bydgoszczy i ogłosili, iż wznawiają działalność SP; wybrano władze z Felczakiem (prezes) i Widy-Wirskim (wiceprezes) na czele. Władze państwowe odrzuciły wniosek Popiela o rejestrację Stronnictwa pod nazwą Chrześcijańskie Stronnictwo Pracy, legalizację uzależniły od połączenia z grupą Felczaka, a w stosunku do działaczy właściwego SP zastosowały prześladowania i represje.

Pod naciskiem PPR 14 XI 1945 zostało zawarte w Toruniu porozumienie między obu odłamami na warunkach wymuszonych przez Felczaka i Widy-Wirskiego, na mocy którego we władzach naczelnych Stronnictwa działacze SZN otrzymali 7 z 15 miejsc; „zjednoczone” SP zostało oficjalnie uznane i otrzymało mandaty do KRN; nadal jednak były to 2 odrębne partie polityczne z własnymi organami prasowymi (SP Popiela wydawało tygodnik „Odnowa”, a SP Felczaka i Widy-Wirskiego — dziennik „Ilustrowany Kurier Polski”); 18 VII 1946 Popiel zawiesił działalność SP i wezwał jego członków do wycofania się z życia politycznego wobec prób opanowania Stronnictwa przez grupę Felczaka i Widy-Wirskiego, która utworzyła nowe SP, podporządkowane PPR; Popiel wyjechał do USA, gdzie objął kierownictwo działającego tam SP, część członków przeszła do PSL, przywódcy SP (Antczak, S. Bukowski, J. Hoppe, J. Kwasiborski) zostali 1948 aresztowani i 1951 skazani na kary wieloletniego więzienia. Działalność nowego SP stopniowo zamierała i VII 1950 Rada Naczelna podjęła decyzję (wbrew statutowi) o włączeniu do Stronnictwa Demokratycznego, do którego wstąpiła tylko niewielka część członków SP. W VI 1946 SP liczyło ok. 100 tysięcy członków, V 1950 — 22,7 tysięcy; organy prasowe m.in.: „Polonia”, „Obrona Ludu”, „Rzeczpospolita”.

Po 1945 SP prowadziło działalność również na emigracji (głównie w Wielkiej Brytanii), współpracowało z PSL S. Mikołajczyka; skonfliktowane wewnętrznie; weszło w skład Tymczasowej Rady Jedności Narodowej (Rada Jedności Narodowej); działacze: Haller, Popiel, K. Sieniewicz, B. Kuśnierz, Sopicki, B. Sulimierski.

Reaktywowane XII 1989 jako Chrześcijańsko-Demokratyczne Stronnictwo Pracy, od 1994 pod nazwą Chrześcijańska Demokracja–Stronnictwo Pracy.

A. Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy 1937–1950, Warszawa 1988;

W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy: 1937–1946–1950, Warszawa 1988.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.