Stanowiąca południowo-wschodnią część Łotwy kraina zwana obecnie Łatgalią, tożsama w dużym stopniu z dawnym województwem inflanckim (a właściwie Księstwem Inflanckim) Rzeczpospolitej, zwanym też Inflantami Polskimi, to prawdziwe „Kresy Kresów”, słabo dziś kojarzone z naszą przeszłością, choć kilka lat temu można było odnotować pewien renesans zainteresowania, związany z publikacją po ponadstuletniej przerwie dwóch dzieł Gustawa Manteuffla: Zarysów z dziejów krain dawnych inflanckich… (2007) oraz Inflant Polskich (2009). Niemal zupełnie nieznane pozostają dzieje tamtejszych społeczności żydowskich, pomimo ich bardzo silnych związków z terenami Litwy i Białorusi. Z pewnością warto się nad nimi pochylić, choćby z tego powodu, że właśnie tam, we współczesnej łotewskiej Łatgalii, przetrwały najlepiej zachowane w naszej części Europy unikatowe synagogi drewniane.

Województwo inflanckie ze stolicą w Dyneburgu powstało w 1620 r. na terenach kontrolowanych przez państwo polsko-litewskie już od 1561 r., a jego przynależność została usankcjonowana przez pokój ze Szwecją w Oliwie (1660) i rozejm z Rosją w Andruszowie (1667). Do Rzeczpospolitej przynależało do pierwszego rozbioru (1772). Uznawane było za swoisty fenomen integracji z Polską i Litwą, jak podkreślano – silniejszej w ciągu 211 lat niż w przypadku np. Prus Królewskich z Gdańskiem i Warmią. W dobie zaborów, wchodziło długo w skład guberni witebskiej, wiążąc się bezpośrednio z ziemiami dzisiejszej Białorusi. W 1920 r. byłe Inflanty Polskie znalazły się w granicach Łotwy. Do dziś region Łatgalii wyróżnia się wieloma cechami szczególnymi, m.in. silną odrębnością językową (język łatgalski obok łotewskiego), religijną (katolicyzm), a także widoczną obecnością mniejszości, w tym Polaków.

Obecność Żydów w byłych Inflantach Polskich datuje się od okresu 1648–1654, gdy napłynęła fala uchodźców z ogarniętych powstaniem Chmielnickiego terenów Ukrainy i Białorusi. Powstały wówczas najwcześniejsze znane gminy żydowskie: Dyneburg, Krasław i Kryżbork (współczesne łotewskie odpowiedniki nazw polskich w tabelce pod koniec artykułu). Doszło wówczas do zetknięcia się tych Żydów z żydowskimi mieszkańcami Kurlandii i Semigalii, wywodzącymi się z terenów niemieckich. Jak pisze badacz tematu Josif Ročko, poza znajomością jidysz zamiast niemieckiego, uchodźcy przynieśli tu: ortodoksję, ubóstwo i słabe wykształcenie. W przeciwieństwie do swoich pobratymców z dzisiejszej zachodniej Łotwy, silnie związanych z obsługą dworu książęcego, a tworzących także swoistą warstwę lokalnej inteligencji (m.in. lekarze, nauczyciele), przybysze z głębi Rzeczpospolitej przenieśli typowy dla Kresów model społeczno-gospodarczy, w którym Żydom przypadał handel, rzemiosło, karczmarstwo i drobne usługi finansowe. Szacuje się, że w 1772 r. na obszarze Inflant Polskich mieszkało ok. 4 tys. Żydów, co stanowiło 5% ludności.

Gwałtowny wzrost liczby Żydów w Łatgalii nastąpił w XIX w., zwłaszcza w jego drugiej połowie. W 1847 r. było ich 11 tys., a wedle spisu z 1897 r. – już 64 tysiące. Na tak szybki rozwój społeczności, która urosła szesnastokrotnie w ciągu jednego stulecia, znaczny wpływ wywarły uregulowania prawne obowiązujące w państwie rosyjskim. W 1778 r. zabroniono Żydom zajmować się gospodarką rolną, nakazując im osiedlenie się w miastach. W 1791 r. dawne Inflanty Polskie znalazły się w granicach tzw. strefy osiedlenia. W 1861 r. w guberni witebskiej zniesiono ograniczenia rozwoju miast, związane z istnieniem w nich twierdz itd. Tego rodzaju unormowania, w połączeniu z rozwojem gospodarczym Rosji, skutkującym gwałtownymi procesami migracyjnymi, budową dróg komunikacyjnych oraz industrializacją, spowodowały szybki rozwój miejskich społeczności żydowskich w byłych Inflantach Polskich. W przypadku Żydów źródłem tego napływu były tereny Białorusi; widać to w życiorysie urodzonego w Grzywce koło Dyneburga późniejszego pierwszego aszkenazyjskiego rabina Ziemi Izraela, twórcy religijnego syjonizmu Abrahama Icchaka Kuka, którego ojciec był absolwentem jesziwy w Wołożynie, a matka wywodziła się z chasydów lubawickich. Szczególnie prężnie rozwinął się Dyneburg, który stał się wielkim węzłem kolejowym, łączącym stanowiącą główny szlak Rosji na zachód drogę żelazną petersbursko-warszawską z mającą znaczenie euroazjatyckie magistralą rysko-orłowską. Specyficznym zajęciem miejscowych Żydów stał się przemyt łotewskich i łatgalskich książek z Prus, wydawanych w alfabecie łacińskim, zakazanym w Rosji w okresie 1865–1904.

Społeczność żydowska Łatgalii na przełomie XIX i XX w. przeszła przez wiele etapów znanych także z ziem polskich. Industrializacja spowodowała pojawienie się proletariatu, który masowo wsparł Bund i brał udział w wydarzeniach 1905 roku. Rozwijał się także nurt syjonistyczny. Ok. 1914 r. liczebność Żydów w Łatgalii oceniano na 80 tysięcy. Ze społeczności wywodziło się wiele znanych postaci m.in. wybitny polski dyrygent Grzegorz Fitelberg (1879–1953), urodzony w zachowanej do dziś kamienicy przy Mihoelsa ielā 58 w Dyneburgu.

Gwałtowne załamanie procesów rozwojowych przyniosła pierwsza wojna światowa. Ustępując przed Niemcami, władze rosyjskie zmusiły miejscowych Żydów do wyjazdu w głąb imperium, traktując ich jako „element niepewny” na strategicznym pograniczu. Liczba wysiedlonych sięgnęła kilkudziesięciu tysięcy. Tylko niewielu zdecydowało się później powrócić w rodzinne strony, tym bardziej że po 1914 r. władze rosyjskie przestały egzekwować wymóg zamieszkania w strefie osiedlenia (zniesiono ją ostatecznie po rewolucji lutowej w 1917 roku).

 

Wschodnia część współczesnej Łotwy, obejmująca Łatgalię, czyli dawne Infanty Polskie.

Fragment mapy Large road map of Latvia ze strony www.mapsland.com, źródło: http://www.mapsland.com/europe/latvia/large-road-map-of-latvia [dostęp: 04.12.2017].

W 1920 r. Łatgalia znalazła się w składzie niepodległej Łotwy. W regionie naliczono wówczas ok. 30 tys. Żydów, ale niekoniecznie byli to „miejscowi” – ich miejsce zajęli często przybysze z Litwy, a także z silniej zgermanizowanej Kurlandii. Do wcześniej istniejących ośrodków doszedł jeszcze jeden – nowe miasto Zilupe, powstałe na terenie dóbr Rezenmujża, w którym Żydom pozwolono osiedlać się dopiero w 1904 r., a w 1914 r. było już około 1 tys. rodzin.

Status społeczności żydowskiej na międzywojennej Łotwie przypominał przez pierwsze lata rozwiązania z czasów Drugiej Rzeczypospolitej, w szczególności ze swobodami w zakresie autonomii życia politycznego, szkolnictwa i istnienia organizacji społecznych. Żydzi byli burmistrzami Krasławia i Prel, duże znaczenie miał ośrodek religijny w Dyneburgu z ortodoksyjnym przywódcą rabinem Meirem-Symchą Kahanem i chasydzkim cadykiem Josifem Rozinem, zwanym Rogaczowerem od miejsca urodzenia – Rogaczowa na Białorusi. W roku szkolnym 1929/1930 w regionie funkcjonowało 36 żydowskich placówek oświatowych, kształcących 4,4 tys. dzieci. Znaczące ograniczenie swobód nastąpiło po przewrocie państwowym Ulmanisa w 1934 r., ale restrykcje te (m.in. zakaz działania partii politycznych) objęły całe społeczeństwo.

W 1940 r. Łotwa znalazła się pod okupacją sowiecką. Przedsiębiorstwa należące do Żydów, a także duża własność, uległy nacjonalizacji. Wiele osób zostało objętych represjami. 14 czerwca 1941 r., w okresie wywózek z całej Łatgalii, zabrano ok. 300 Żydów na Syberię.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. region szybko znalazł się pod kontrolą Niemiec. Zarówno nowe władze okupacyjne, jak i energicznie pomagający im miejscowi kolaboranci (zarówno z Rygi, w tym zbrodniarze-ludobójcy z Sonderkommando Arajs oraz miejscowa tzw. samoobrona), przystąpiły do szybkiej eksterminacji Żydów. Wiele mniejszych społeczności padło ofiarą Zagłady jeszcze przed jesienią 1941 roku. W Dyneburgu powstało getto.

Obecność Żydów w Łatgalii w okresie powojennym związana była zarówno z powrotem jednostek i rodzin, które przetrwały w głębi ZSRR, jak też napływem na „bardziej zachodnią”, lepiej rozwiniętą Łotwę dotychczasowych mieszkańców Rosji, Ukrainy i Białorusi. Grupy Żydów mieszkały po 1945 r. w Dyneburgu, Rzeżycy, Lucynie, Krasławiu, Kryżborku, Prelach, Warklanach i Liwanach. W kilku ośrodkach wznowiły działanie synagogi (Dyneburg, Rzeżyca, Lucyn), gdzie indziej funkcjonowały prywatne domy modlitwy. W okresie tzw. pierestrojki, po 1988 r., zaczęły pojawiać się stowarzyszenia lokalne, kursy hebrajskiego; urządzano uroczystości i wystawiano pomniki.

Ten niedługi okres względnego renesansu zakończył się wraz z przypadającą na koniec XX w. falą masowych wyjazdów do Izraela i innych krajów. W 2016 r. w całej Łatgalii mieszkało już tylko ok. 200 Żydów, w większości w podeszłym wieku. Funkcje religijne pełniła już tylko jedna synagoga – Kadysz w Dyneburgu, ale i tam nie było rabina. Środowisko dyneburskie wydaje się dziś najbardziej aktywne w regionie. Na pierwszym piętrze miejscowej synagogi działa nawet Muzeum „Żydzi Dyneburga i Łatgalii”.

Tym, co wyróżnia Łatgalię na tle współczesnej Europy środkowo-wschodniej jest przetrwanie in situ synagog drewnianych w Rzeżycy i Lucynie. Oba obiekty poddano w XXI w. bardzo starannej, kosztownej odbudowie i restauracji. Ponad 70 lat od Zagłady te pięknie odrestaurowane synagogi są obecnie zabytkami o charakterze unikatowym.

Zainteresowanych zapraszamy do zapoznania się z opisem:

Adam Dylewski


Najważniejsze skupiska żydowskie w Łatgalii

Nazwa polska

Nazwa łotewska

Liczebność Żydów w 1897 roku

Liczebność Żydów w 1935 roku

Dagda

Dagda

1026 (68%)

589 (53%)

Dyneburg

Daugavpils

32 384 (47%)

11 106 (25%)

Krasław

Krāslava

4051 (51%)

1444 (34%)

Kryżbork

Krustpils

3164 (76%)

1043 (29%)

Liwany

Līvāni

1406 (52%)

981 (28%)

Lucyn

Ludza

2803 (55%)

1518 (24%)

Prele

Preiļi

1375 (65%)

847 (51%)

Rezenmujża

Zilupe

-

471 (30%)

Rzeżyca

Rēzekne

6478 (60%)

3342 (25%)

Warklany

Varakļāni

1365 (75%)

952 (57%)

Wyszki

Višķi

668 (69%)

423 (56%)

 


Literatura

  • Mielier M., Miesta nasziej pamiati. Jewriejskije obszcziny Łatwii, unicztożiennyje w Hołokostie, Riga 2010.
  • Ročko J., Ceļveds „Ebreju Latgola”, Daugavpils 2016 (zawiera także tekst rosyjski).

 W powyższym tekście i związanych z nim artykułach wykorzystano materiały przekazane przez muzea „Żydzi na Łotwie” w Rydze (Muzejs “Ebreji Latvijā”) oraz „Żydzi Dyneburga i Łatgalii” w Dyneburgu (Muzejs „Ebreji Daugavpilī un Latgalē”), którym serdecznie dziękujemy.

Drukuj